Անդրկովկաս. օդում վառոդի հոտ է
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Geofor.ru-ն գրում է, որ կարծես թե անգլո-սաքսոններն ու նրանց միացածները Ռուսաստանի համար երկրորդ ճակատ ստեղծելու հնարավորություն ունեն։ Եվ դա Անդրկովկասում, կամ, ինչպես հիմա մոդայիկ է դարձել Հարավային Կովկասում։ Ընդ որում, այդ մեծ խառնաշփոթին կարող են մասնակցել ոչ միայն Հայաստանն ու Ադրբեջանը, որը դժվար չէ կռահել, այլ նաև ավելի լուրջ խաղացողներ՝ Իրանն ու Թուրքիան։ Հարցը միայն այն է, թե ի՞նչ տեսքով։ Այսպիսով, եկեք փորձենք պարզել: Եվ սկսենք այբբենական կարգով՝ Ադրբեջանից:
Ղարաբաղի հարցում Բաքվի դիրքորոշումը լկտիաբար պարզ է՝ լիակատար վերահսկողություն Արցախի նկատմամբ, տեղական ինքնակառավարման մարմինների և պաշտպանության բանակի լուծարում, չճանաչված հանրապետության բնակչության կողմից Ադրբեջանի քաղաքացիության ընդունում։ Ով չի ուզում՝ կարող է գնալ Հայաստան կամ մեկ այլ տեղ, նույնիսկ լուսին։
Բնականաբար, Լեռնային Ղարաբաղի հայերը չեն ցանկանա լքել իրենց հայրենի վայրերը, որտեղ երկար դարեր ապրել են իրենց նախնիները։ Դա նշանակում է, որ Բաքուն ուժ է կիրառելու, այսինքն պարզ ասած, կարող է սկսվել կոտորած, ինչն արդեն տեղի է ունեցել Ադրբեջանում իննսունականների սկզբին Սումգայիթում և հանրապետության այլ քաղաքներում ու ավաններում։
Նման սցենարի մի տեսակ «ակնարկ» է Լաչինի միջանցքի վեցամսյա շրջափակումը, որը Ղարաբաղը Հայաստանի հետ կապող միակ ճանապարհն է։ Ինչն արդեն հանգեցրել է գրեթե ամեն ինչի սուր դեֆիցիտի՝ դեղերից մինչև սնունդ, չասենք, որ սով է։ Ի դեպ, Արցախում ռուս խաղաղապահներին պարեն են մատակարարում օդային ճանապարհով՝ ուղղաթիռներով։
Սակայն այս իրավիճակից ելք կա, որն էապես վնասակար է, թե՛ հայերի, թե՛ ադրբեջանցիների համար։ Անհրաժեշտ է Ղարաբաղի ինքնավարության մասին պարբերությունը վերադարձնել Ադրբեջանի սահմանադրություն, տեղական ինքնակառավարման մարմիններին տրամադրել, եթե ոչ ամբողջական, ապա առավելագույն ազատություն վարչատնտեսական գործունեություն իրականացնելու, կրթության և առողջապահության համար միջոցներ հատկացնելու, ապաշրջափակել տրանսպորտային կապերը, թե՛ Հայաստանի, թե՛ Ադրբեջանի հետ և, որ կարևոր է, ճնշում չգործադրել քաղաքացիության ընդունման վրա։
Սակայն Բաքվի ծրագրերում նման բան չկա։ Ոչ մի ակնարկ դրա մասին:
Ես հեռու եմ Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտի շրջանավարտ, փայլուն քաղաքական գործիչ, ստրատեգ Հեյդար Ալիևի որդու՝ Իլհամ Ալիևի արյունարբության մասին մտածելուց։ Բայց այն հանգամանքները, որոնցում այժմ գտնվում է Իլհամ Հեյդարովիչը, բառացիորեն դրդում են նրան նոր, էլ ավելի արյունալի պատերազմի սանձազերծման։ Ադրբեջանին աջակցում են Թուրքիան և Բրիտանիան: Վերջինս շատ լուրջ դիրքեր ունի հանրապետությունում (Ադրբեջանում գործում են ավելի քան 650 բրիտանական ընկերություններ, որոնց մասնակցությամբ շահագործվում են գազի հիմնական հանքավայրերը՝ Շահ Դենիզ 1 և Շահ Դենիզ 2-ը British Petroleum-ի կողմից): Ավելին, երկու երկրներն էլ կենսականորեն շահագրգռված են տարածաշրջանում ռուսական և իրանական ազդեցության վերացման մեջ։
Այս պայմաններում Ադրբեջանի ղեկավարը քաջ գիտակցում է, որ հենց որ փորձի մեղմել հանրապետության դիրքորոշումը Ղարաբաղի հարցում, այսինքն համապատասխանեցնի ռուսական և իրանական շահերին, անմիջապես կզրկվի իշխանությունից՝ «Գունավոր հեղափոխության» միջոցով, ըստ «առողջական վիճակի», պալատական հեղաշրջման ժամանակ... Մի խոսքով, այստեղ բավական տարբերակներ կան։
Հիմա Հայաստանի մասին: 2018-ին անգլո-սաքսոնական ուժերը, մասնավորապես Սորոսը և նրա ընկերները, իշխանության են բերել Նիկոլ Փաշինյանին Ղարաբաղը հանձնելու և ռուսական ազդեցությունը, եթե ոչ ամբողջությամբ, ապա գոնե մասամբ վերացնելու գլխավոր նպատակ ունենալով։ Եվ պետք է խոստովանել, որ Հայաստանի վարչապետը լավ է կատարում իր առջև դրված խնդիրները։ Ինքներդ դատեք: Իշխանության գալու պահից նա ամեն կերպ բորբոքել է հակաադրբեջանական արշավը չխուսափելով հարևան երկրի ղեկավարի հասցեին վիրավորանքներից։ Իսկ երբ որոտը հարվածեց 2020 թվականին, դե ֆակտո լքեց Արցախն ու թողեց առանց որևէ աջակցության դրանով իսկ կանխորոշելով նրա պարտությունը հակամարտությունում։ Ընդ որում, կռիվների ժամանակ նա սկսեց օգնություն պահանջել ՀԱՊԿ-ից նախապես իմանալով, որ դա անհնար է, քանի որ հայկական զինուժը մնացել է զորանոցում և չի մասնակցում պատերազմին։
Մոսկվայի և ՀԱՊԿ-ի չմիջամտումը հակամարտության թեժ հատվածին հարյուր տոկոսով օգտագործվեց Ռուսաստանի և Հայաստանում տեղակայված նրա «անպետք» զինվորականների դեմ «սև PR»-ի համար։ Իսկ այն, որ միայն ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի անձնական մասնակցությամբ հնարավոր եղավ դադարեցնել արյունահեղությունը և թեկուզ ժամանակավոր կարգավորել իրավիճակը, իհարկե, մնաց փակագծերից դուրս։
Պարոն Փաշինյանի կողմից Արցախի հանձնման ոլորտում վերջին «ձեռքբերումներից» պետք է նշել նրա հուլիսյան հայտարարություններն այն մասին, որ Երևանը կասկածի տակ չի դնում ողջ Ղարաբաղի պատկանելությունը Ադրբեջանին, այդ թվում չճանաչված հանրապետությունը մայրաքաղաք Ստեփանակերտով։ Եվ նաև այն, որ Ղարաբաղի հարցը Հայաստանի համար ամենևին էլ խնդիր չէ՝ ինքը չի կարող որոշել Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ճակատագիրը, նա ինքը պետք է լինի բանակցությունների կողմ:
Այն չի կարող որոշել Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ճակատագիրը. Նա ինքը պետք է լինի բանակցությունների կողմ։ Եվ քանի որ Բաքուն տրամադրված չէ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության իշխանությունների հետ որևէ բանակցությունների, Հայաստանի վարչապետի արտահայտությունը կարելի է հասկանալ միայն որպես «սատանան իրենց հետ, արցախահայության հետ, դա ինձ չի վերաբերում»։ Այսպիսով, կարելի է ասել, որ կիսակիրթ լրագրողը հովանավորների գործը, որոնք նրան նստեցրել են Հայաստանի վարչապետի աթոռին, կատարված է։ Գրեթե կարված է: Կա մի պահ, որն անհարմար է նրանց համար, ովքեր մտադիր են ոչնչացնել Արցախը, իսկ հետո Հայաստանն այն տեսքով, որ տեսքով որ դեռ կա։ Խոսքը Ղարաբաղում ռուս խաղաղապահների և սահմանապահների և Գյումրիում տեղակայված ռուսական ռազմաբազայի մասին է։
Իսկ հենց վերջերս էլ Փաշինյանը հայտարարել է, որ ռուս խաղաղապահները թույլ չեն տալիս մարդասիրական բեռներ անցնել Լաչինի միջանցքով և ընդհանրապես կասկածի տակ են դրել Արցախում իրենց գտնվելու նպատակահարմարությունը։ Հիանալի է: Առաջին քայլը ճիշտ ուղղությամբ արված է: Նա, իհարկե, նույն օրը համապատասխան, բավականին կոշտ նկատողություն ստացավ ՌԴ ԱԳՆ-ից, սակայն կա այնպիսի զգացողություն, որ սա Անդրկովկասում ռուսական ռազմական ներկայությունը վերացնելուն ուղղված արշավը միայն նոր է սկսվել։ Եվ այստեղ հարց է առաջանում. իրականում ո՞ւմ են պետք այս բոլոր խաղերը, որոնք անխուսափելիորեն տանում են դեպի նոր լայնածավալ արյունահեղություն։ Կա երկու պատասխան՝ մարտավարական և ռազմավարական պլան։
Առաջինն ակնհայտ է: Տեսնելով Ուկրաինան Ռուսաստանի դեմ որպես զենք օգտագործելու իրենց ծրագրերի ակնհայտ ձախողումը, ԱՄՆ-ն, օգտագործելով բրիտանացիներին և թուրքերին, փորձում է հրատապ լարվածության օջախ ստեղծել աշխարհաքաղաքական կարևոր տարածաշրջանում, որը կշեղի Մոսկվայի ուշադրությունն ուկրաինական ուղղությունից։ Փաստորեն, խոսքը Ռուսաստանի համար երկրորդ ճակատ ստեղծելու մասին է։ Հատկապես այն ժամանակ, երբ շփման գծում իրավիճակը գնալով ավելի է նպաստում մեր հարձակողական գործողությունների մեկնարկին։
Ինչ վերաբերում է ռազմավարությանը, ապա ուշադրություն դարձնենք մի շարք կետերից միայն մեկին: Անդրկովկասում իրավիճակի երկարաժամկետ ապակայունացումը կվնասի Հյուսիս-Հարավ միջանցքի ստեղծման նախագծին, որով հետաքրքրված են ոչ միայն Ռուսաստանը և Իրանը, այլ նաև Պարսից ծոցի երկրները, Կենտրոնական Ասիան, Հնդկաստանը և այլն։
Այս համատեքստում հիշենք Իրանում Ռեշտ-Աստարա երկաթուղային հատվածի կառուցման վերաբերյալ վերջին հաղորդումներին։ Թեև ներկայումս, հասկանալի պատճառներով, Ռուսաստանը հավելյալ գումար չունի, բայց պատրաստ է 1,6 միլիարդ դոլարի ներդրումով ֆինանսավորել 164 կիլոմետրանոց այդ նախագիծը, ընդ որում շինարարությունը կիրականացվի արագացված տեմպերով և կտևի երկու տարի։ Ահա թե ինչու է պետք պատերազմող երկիր:
Այդ նախագծի կարևորությունը կայանում է նրանում, որ այն իրանական Բանդար Աբաս նավահանգստից (Բանդար Աբբաս) դեպի Ռուսաստան ռազմավարական մայրուղու վերջին հատվածն է, բնականաբար, Ադրբեջանի միջով։ «Հյուսիս-Հարավ» միջանցքը ներկայումս ունի երկու գործող երթուղի` Կասպից ծովով Իրանից մինչև Դաղստան և Աստրախան նավահանգիստներ և խառը երթուղի Հայաստանի տարածքով դեպի Վրաստանի նավահանգիստներ: Սակայն ուղիղ երկաթուղային երթուղին, իհարկե, կլինի ամենահարմարն ու ամենաէժանը։ Միայն թե կլինի՞:
Բայց կան նաև մեկ այլ ճյուղ կառուցելու ծրագրեր, որը կմիացնի այդ մայրուղին Արաբական ծովի ափին գտնվող իրանական խորջրյա Չաբահար նավահանգստի հետ: Դրա գրավչությունը կայանում է նրանում, որ այնտեղ կարող են մտնել օվկիանոսային նավեր՝ 100 տոննայից ավելի ջրատարողությամբ, ինչը մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում Հնդկաստանի համար։
Բնականաբար, այս բոլոր ջանքերն ու ծրագրերը, ներեցեք արտահայտությանս, կարող է ծածկվել պղնձե մեծ կափարիչով, եթե Անդրկովկասը նորից բռնկվի։ Այո, լուրջ և երկարաժամկետ: Ավելին, Անկարան և Թեհրանը, որի հետ Բաքուն փաստացի զրոյացրել է դիվանագիտական հարաբերությունները, ուշադիր հետևում են իրավիճակի զարգացմանը։
Բացի դա իրանցիներն Ադրբեջանի և Հայաստանի սահմաններին հարող տարածքներում կենտրոնացրել են լայնամասշտաբ զորախումբ՝ մոտ 200 հազար անձնակազմ, հեռահար հրետանի և այլն։ Ինչ վերաբերում է թուրքերին, ապա ռազմական կազմավորումների էական կենտրոնացում չի նկատվում։ Այդ առումով կարելի է ենթադրել, որ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը կկիրառի 2020 թվականի պատերազմի ժամանակ արդեն մշակված մեթոդաբանությունը։ Նա Ադրբեջան կուղարկի ԴԱԻՇ-ի և նմանատիպ կազմավորումների մի քանի հազար ավազակների։ Միևնույն ժամանակ, Թուրքիայի ղեկավարությունը միաժամանակ երկու խնդիր կլուծի. և կօգնի իր դաշնակցին, և սեփական երկրում կնվազեցնի վատ կառավարվող մարդկանց թիվը, ովքեր միայն գիտեն, թե ինչպես սպանել:
Բնականաբար, Մոսկվային Անդրկովկասում նոր պատերազմ պետք չէ։ Բառիս բուն իմաստով: Եվ մեր տեղեկություններով, այդ հարցում առավելագույն ջանքեր են գործադրվում բոլոր մակարդակներում։ Այն թե արդյո՞ք Բաքուն և Երևանը կլսեն Մոսկվայի կոչերը, խորհուրդներն ու առաջարկները, ցույց կտա ապագան։
Բայց պարզ է, որ անհնար է թույլ տալ, որ ամեն ինչ մնա ինքնահոսի, օրինակ ասում են, թե մենք դա կպարզենք ավելի ուշ՝ Ուկրաինայից հետո: Ինչպես նաև դուրս բերել մեր զորքերը տարածաշրջանում մնացած վերջին հանրապետությունից։ Մենք ժամանակին արդեն հաջողությամբ լքել ենք մեր բազաներն Ադրբեջանում և Վրաստանում։ Այս «բարի կամքի ժեստերի» արդյունքն ակնհայտ է։ Հայաստանում չեն լինի մեր հրթիռակիրներն ու օդաչուները, մենք կկորցնենք Սիրիան, և, համապատասխանաբար, մեր դիրքերն Արևելյան Միջերկրական ծովում և ընդհանուր առմամբ Մերձավոր Արևելքում։
Իսկ մեզ դա պե՞տք է։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
