Իրան-Հայաստան փոխանակման համաձայնագրի արդյունավետությունը` հարցականի տակ

2009-ից գործողության մեջ է դրվել Իրան-Հայաստան էլեկտրաէներգիա-գազ փոխանակման համաձայնագիրը, որի համաձայն, Իրանից մատակարարվող յուրաքանչյուր 1 խորհանարդ-մետր բնական գազի դիմաց Երևանի ՋԷԿ-ում արտադրվում և Իրան է առաքվում 3 կՎտժ էլեկտրաէներգիա: Այս գործարքը համարվում է փոխշահավետ և էլեկտրաէներգետիկ համակարգի զարգացման ծրագրերում ամեն կերպ խրախուսվում է ոլորտի պատասխանատուների և հանրապետության ղեկավարության կողմից:
Վիճակագրական տվյալների համաձայն՝ Հայաստանից Իրան տարեկան առաքվում է մոտ 1,2 մլրդ կՎտժ էլեկտրաէներգիա: Ինչ վերաբերում է Հայաստանի էլեկտրաէներգիայի ներքին սպառմանը, ապա այն տարեկան կտրվածքով կազմում է մոտ 6 մլրդ կՎտ ժամ:
Էներգետիկ-փորձագետ Էմիլ Սահակյանն Orer.am-ի հետ զրույցում նշեց, որ եթե գազ-էլեկտրաէներգիա փոխանակման համաձայնագիրը չլիներ, ապա ներքին սպառման 6 մլրդ կՎտժ էլեկտրաէներգիայի պահանջարկը հնարավոր կլիներ բավարարել միայն ատոմակայանի, հիդրոկայանների և Երևանի ՋԷԿ-ի հզորությունների մասնակցությամբ:
«Այսպիսի օպտիմալ ձևով աշխատանքը կազմակերպելու դեպքում, եթե հիդրոկայաններում գումարային հաշվով արտադրվի առնվազն 2,3 մլրդ կՎտժ, իսկ ատոմակայանում՝ 2,4 մլրդ կՎտժ էլեկտրաէներգիա, ապա Երևանի ՋԷԿ-ի մասնաբաժինը կկազմի մոտ 1,3 մլրդ կՎտ ժամ: Ընդ որում՝ այդ 1,3 մլրդ կՎտժ էլեկտրաէներգիան արտադրելու համար կպահանջվի ծախսել 286 մլն խորանարդ մետր բնական գազ»,- ասում է փորձագետը:
Նրա խոսքով, սակայն, քանի որ իրականում Երևանի ՋԷԿ-ը զբաղված է միայն Իրանի հետ փոխանակման պայմանագրի պահանջները կատարելով, հարկադրաբար գործի են դրվում Հրազդանի ՋԷԿ-ը և Հրազդանի 5-րդ կայանը, որոնք ավելի ցածր արդյունավետություն ունեն և նույն 1,3 մլրդ կՎտ ժամ էլեկտրաէներգիան արտադրելու համար ծախսում են ոչ թե 286, այլ 369 մլն խորանարդ մետր բնական գազ, այսինքն` 83 մլն խորհանարդ մետրով ավելի:
«Բնական գազի գործող սակագներով այս լրացուցիչ ծախսված գազի արժեքը կազմում է 23 մլն ԱՄՆ դոլար, իսկ էլեկտրաէներգիայի սակագնի տեսքով առնվազն 2,5 դրամով ավելանում է 1 կՎտժ էլեկտրաէներգիայի արժեքը: Ուստի հենց այդ չափով էլ ավելանում է սպառողին վաճառվող էլեկտրաէներգիայի սակագինը: Արտահանումն ավելացնելու դեպքում համապատասխանաբար աճելու է նաև համակարգին հասցված ֆինանսական վնասի չափը և սպառողներին վաճառվող էլեկտրաէներգիայի սակագինը դրա հետևանքով կրկին կարող է աճել»,- ասում է փորձագետը:
Է. Սահակյանի խոսքով՝ պաշտոնական տվյալների հիման վրա արված այս եզրակացությունը ցույց է տալիս, որ Հայաստան-Իրան «էլեկտրաէներգիա-գազ» փոխանակման համաձայնագրի փոխշահավետությունը, մեղմ ասած, կասկած է հարուցում և այն առավել համոզիչ հիմնավորումների կարիք ունի թե´ ոլորտի պատասխանատուների, թե´ մասնագետների կողմից:
Մասնավորապես, պարզ չէ, օրինակ, թե համաձայնագրով սահմանված 1:3 հարաբերությամբ փոխանակումն ինչ հիմնավորվածություն ունի և արդյո՞ք այն համապատասխանում է հայաստանյան էներգետիկ համակարգի կարողություններին:
Հաջորդ առկախված հարցը, որի պատասխանը կրկին չկա, վերաբերում է իրանական գազի սահմանազատման կետից մինչև Երևանի ՋԷԿ-ի տեղափոխման տեխնիկական պայմաններին, ինչպես նաև 1:3 փոխնակման հարաբերությունից բացի արտադրված էլեկտրաէներգիայի ավելցուկի կամ «մնացորդային» գազի օգտագործման եղանակի կանոնակարգմանը և այլն:
«Ցավոք, պարբերաբար հրապարակվող ՀՀ էլեկտրաէներգետիկական և ՀՀ գազամատակարարման համակարգերի հաշվետվությունների, նաև սակագների հաշվարկների ուսումնասիրությունները պարզ պատկերացում չեն տալիս Իրան-Հայաստան գազ-էլեկտրաէներգիա փոխանակման գործարքի հետ կապված բոլոր հանգամանքների արդյունավետության մասին, քանի որ Իրանից մատակարարվող գազի և Երևանի ՋԷԿ-ի կողմից արտադրված հոսանքի հարաբերակցությունը չի համապատասխանում պայմանագրով նախատեսված չափանիշներին:
Նշված հարցերի ուսումնասիրության, վերոհիշյալ հանգամանքների ազդեցության մանրամասն ուսումնասիրության և այն կրած վնասների հետ համադրելուց հետո միայն հնարավոր կլինի միանշանակ խոսել այդ համաձայնագրի արդյունավետության մասին: Այսինքն՝ միայն այդ դեպքում պարզ կդառնա, թե իրականում Իրան-Հայաստան գազ-էլեկտրաէներգիա փոխանակման գործարքն իրականում որքանո՞վ է շահավետ, հատկապես մեր հանրապետության սպառողների համար»,- ասում է փորձագետը:

Արմինե Գրիգորյան