Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ … Խնձոր
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Խնձորը (Malus domestica) վարդազգիների ընտանիքին պատկանող պտուղ է։ Այն աշխարհում ամենատարածված մշակվող մրգերից է։ Խնձորի ժամանակակից տեսակները կարող են ունենալ կարմիր, կանաչ, դեղին կամ երկգույն կեղև, իսկ միջուկը՝ քաղցրից մինչև թթվաշ համ։
Այդ մրգի պատմությունը շատ հին է։ Ժամանակակից խնձորի պատմությունը կապված է Կենտրոնական Ասիայի վայրի խնձորենիների հետ։ Հատկապես կարևոր է Sievers-ի խնձորենին, որը բնականորեն տարածված է եղել ներկայիս Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Տաջիկստանի և հարակից շրջանների լեռնային գոտիներում։ Այս ծառերի պտուղները կարող էին լինել բավական տարբեր՝ փոքր, թթու կամ դառնահամ պտուղներից մինչև ավելի խոշոր և քաղցր խնձորներ։ Մարդիկ աստիճանաբար սկսել են նախընտրել ավելի հաճելի համով ծառերը և դրանց սերմերը տարածել նոր վայրերում։ Խնձորի տարածման գործում մեծ դեր է ունեցել Մետաքսի ճանապարհը։ Առևտրականները Կենտրոնական Ասիայի և Մերձավոր Արևելքի միջև տեղափոխում էին ոչ միայն ապրանքներ, այլ նաև բույսերի սերմեր ու տնկիներ։ Այդ ճանապարհներով էլ վայրի և կիսամշակված խնձորենիները տարածվել են դեպի արևմուտք։ Հետաքրքիր է այն, որ ժամանակակից խնձորի գենետիկական պատմությունը շատ ավելի բարդ է, քան պարզապես մեկ վայրի տեսակից առաջանալը։ Տարբեր տարածաշրջաններում խնձորենիները խաչասերվել են այլ վայրի տեսակների հետ՝ ստեղծելով այն գենետիկական հիմքը, որից էլ հետագայում ձևավորվել է ժամանակակից մշակովի խնձորը։
Խնձորենիները աստիճանաբար հասել են Պարսկաստանի և Մերձավոր Արևելքի տարածքներ։ Այնտեղ էլ զարգացել են պտղատու ծառերի մշակության և հատկապես պատվաստման տեխնիկաները։ Պատվաստումը թույլ էր տալիս պահպանել ցանկալի հատկություններով ծառը․ օրինակ եթե որևէ ծառ տալիս էր հատկապես համեղ և խոշոր պտուղներ, դրա ճյուղը կարելի էր պատվաստել այլ ծառի վրա։ Սա շատ կարևոր քայլ էր տեսակների ձևավորման պատմության մեջ։ Խնձորը հասել է նաև Հին Հունաստան և հետագայում Հռոմեական աշխարհ։ Հին հույներն ու հռոմեացիները արդեն աճեցնում էին խնձորի տարբեր տեսակներ և կիրառում էին պտղատու ծառերի պատվաստման տեխնիկաներ։ Հռոմեական կայսրության ընդարձակման հետ էլ խնձորի մշակությունը տարածվել է Եվրոպայի բազմաթիվ շրջաններում։
Այսպիսով, ժամանակակից խնձորի բազմաթիվ տեսակներ ստացվել են երկարատև ընտրասերման, խաչասերման և պատվաստման միջոցով։ Ընդ որում խնձորի տեսակների թիվը աշխարհում հասնում է հազարների։ Անգամ կարմիր, կանաչ և դեղին խնձորները կարող են լինել նույն տեսակի տարբեր տարատեսակներ։ Նաև
խնձորը աշխարհի տարբեր մշակույթներում դարձել է գիտելիքի, գայթակղության, առողջության և երիտասարդության խորհրդանիշ։ Խնձորենիների որոշ տեսակներ կարող են դիմանալ բավական ցուրտ կլիմային, ինչի շնորհիվ էլ այդ միրգը տարածված է աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում։
Խնձորը Հայաստանի կարևոր և լայնորեն մշակվող պտղատեսակներից է։ Հայաստանի տարբեր մարզերում կան խնձորի այգիներ, հատկապես բարենպաստ են չափավոր և ավելի զով կլիմա ունեցող բարձրադիր շրջաններում։ Հայաստանում աճեցվում են բազմաթիվ տեսակներ ինչպես թարմ օգտագործման, այնպես էլ վերամշակման համար։ Տեղական խնձորը հայկական շուկայում սովորաբար հասանելի է ամռան վերջից մինչև աշուն, իսկ պահպանման և սառնարանային տեխնոլոգիաների շնորհիվ այդ միրգը հասանելի է նաև ավելի երկար ժամանակ։
Կ.Խաչիկյան
