ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹ ՍՊՈՐՏ ՄԱՄՈՒԼԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ՖՈՏՈ ՎԻԴԵՈ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԱՅՍ ՕՐԸ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՄԵՆԱԸՆԹԵՐՑՎԱԾ ԻՐԱՎՈՒՆՔ

Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ … Կարբոնարի գաղտնի կաազմակերպություն

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Կարբոնարի գաղտնի կազմակերպությունը (Carbonari) XIX դարի առաջին կեսի Իտալիայի ամենահայտնի գաղտնի քաղաքական-հեղափոխական ընկերությունների ցանցերից էր։ Այն հատկապես կարևոր դեր է ունեցել Իտալիայի Ռիսորջիմենտոյի՝ ազգային վերածննդի և միավորման նախապատմության մեջ։ Կարևոր է նշել, որ Carbonari-ն այսօր որպես նույն պատմական կազմակերպություն չի գործում․ դրա ակտիվությունը աստիճանաբար մարել է 1830-ականներին, իսկ հետագայում նրա տեղը մեծամասամբ զբաղեցրել են նոր ազգային-քաղաքական շարժումները, հատկապես Ջուզեպպե Մաձինիի «Երիտասարդ Իտալիան»։

Carbonaro իտալերեն նշանակում է «ածխագործ» կամ փայտածուխ արտադրող։

Կազմակերպության խորհրդանիշներն ու ներքին լեզուն մեծամասամբ վերցված էին ածխագործների աշխատանքային աշխարհից։ Ածուխը, փայտը, կրակը և ածխագործի աշխատանքային միջավայրը վերածվել էին գաղտնի խորհրդանշական լեզվի։ Անդամներն իրենց անվանում էին «cugini»՝ «զարմիկներ», իսկ գաղտնի հանդիպումների համար օգտագործվում էր ածխագործների աշխատանքի հետ կապված խորհրդանշական լեզուն։

Carbonari-ի ստեղծման մեկ հստակ ամսաթիվ գոյություն չունի։ Պատմաբանների մեծ մասը դրա ձևավորումը կապում է XIX դարի սկզբի՝ մոտավորապես 1807–1812 թվականների Հարավային Իտալիայի հետ, հատկապես Նեապոլի թագավորության տարածքի հետ։ Հավանաբար այն առաջացել է Ժոակիմ Մյուրատի կառավարման շրջանում և հավանաբար որոշ կապ ուներ ֆրիմասոնական միջավայրից առանձնացած խմբերի հետ։ Միևնույն ժամանակ, Carbonari-ի ծագման վերաբերյալ հին պատմություններ կան, որոնք այն փորձում են կապել միջնադարյան գաղտնի եղբայրությունների հետ։ Ժամանակակից պատմագրությունը այդ վարկածները հիմնականում չեն ընդունվում որպես հաստատված փաստեր։

Carbonari-ի առաջացման ֆոնը Նապոլեոնյան պատերազմներն ու 1815 թվականի Վիեննայի կոնգրեսից հետո սկսված Ռեստավրացիայի շրջանն էր։ Իտալական թերակղզին բաժանված էր բազմաթիվ պետությունների, իսկ Ավստրիական կայսրությունը մեծ ազդեցություն ուներ Հյուսիսային և Կենտրոնական Իտալիայում։

Carbonari-ի հիմնական վաղ պահանջներն էին բացարձակ միապետությունների սահմանափակումը, սահմանադրական կառավարման հաստատումը,

քաղաքական ազատությունների ընդլայնումը, օտար տիրապետության դեմ պայքարը։ Հետագայում որոշ խմբերի մոտ ավելի ուժեղ դարձան հանրապետական և ազգային միավորման գաղափարները։

Carbonari-ն մեկ կենտրոնական, խիստ միասնական կազմակերպություն չէր։ Այն ավելի ճիշտ է նկարագրել որպես գաղտնի ընկերությունների ցանց։ Կային փոքր տեղական խմբեր կամ vendite–ներ, որոնց անդամները միշտ չէ, որ գիտեին ամբողջ կազմակերպության մյուս անդամներին կամ վերին ղեկավարությանը։ Այս համակարգը նախատեսված էր գաղտնիությունը պահպանելու համար։ Carbonari-ի պատմության ամենահայտնի դրվագը 1820 թվականի Նեապոլյան հեղափոխությունն էր։ 1820 թվականին Carbonari-ի հետ կապված զինվորական և քաղաքական շրջանակների շարժումը ստիպեց Նեապոլի թագավոր Ֆերդինանդ I-ին ընդունել սահմանադրական կարգի պահանջներ։ Carbonari-ն չստեղծեց միասնական Իտալիան, սակայն նրա գործունեությունը կարևոր նախապատրաստական դեր ունեցավ։ 1820–1830-ականների շարժումները նպաստեցին քաղաքական ազատության և ազգային անկախության գաղափարների տարածմանը, կազմակերպություններ և գաղափարներ տարածվեցին նաև Ֆրանսիայում և Իսպանիայում։ 1831 թվականին Կենտրոնական Իտալիայում տեղի ունեցած նոր ապստամբություններից հետո Carbonari-ի ազդեցությունը սկսեց նվազել։ Գաղտնի կառուցվածքը որոշ չափով պաշտպանում էր անդամներին, բայց միաժամանակ դժվարացնում էր տարբեր խմբերի միջև կապը և ընդհանուր գործողությունների համակարգումը։ Սա հետագայում համարվում էր շարժման թուլություններից մեկը։

Պատմական Carbonari-ն ներկայումս գոյություն չունի։ Ժամանակակից Իտալիայում կամ այլ երկրներում «Carbonari» անունով որևէ փոքր խմբի կամ ընկերակցության առկայությունը ինքնին չի նշանակում, որ դա պատմական Carbonari-ի շարունակությունն է։ 

Հայաստանում պատմական Carbonari-ի գործող մասնաճյուղի լինելու հաստատված փաստեր չկան։ Սակայն XIX դարում հայ մտավորականներն ու քաղաքական գործիչները շփվում էին եվրոպական ազատական, ազգային և հեղափոխական գաղափարների հետ։ Բայց դա բավարար հիմք չէ պնդելու, որ նրանք Carbonari-ի անդամներ էին կամ Հայաստանում գոյություն ուներ Carbonari-ի գաղտնի ցանց։

Карбонарии — это тайное общество или влиятельное революционно настроенное  движение?

Կ.Խաչիկյան

 

Historical Dates ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԱՅՍ ՕՐԸ
The Second Khachaturian International Youth Competition Concludes at China National Opera House Under the Artistic Direction of Sergey SmbatyanApplications Now Open: Armenian Virtuosos International Academy-Festival 2027Young Musicians of the “Armenian Virtuosos” Program Perform in the COP17 Dmitry Ishkhanov Opens the New Steinway’s Concert Life in Pardubice Sergey Smbatyan’s Music for Future Foundation and the Lang Lang International Music Foundation Invite Young Pianists to Apply for the Prestigious Lang Lang Young Scholars ProgramThe Unprecedented Educational Summer of the 'Armenian Virtuosos'“Armenian Virtuosos” Scholarship Recipients Take the Stage at the 4th International Festival of Youth Orchestras of the WorldNew Achievements in Europe: "Armenian Virtuosos" Scholarship Recipients Embark on Educational Trips to Prestigious Music AcademiesScholarship recipients of the “Armenian Virtuosos” Program participated in the Järvi Academy and Pärnu Music Festival in Estonia, representing Armenia on the international stageInternational Children’s Day with EU and “Armenian Virtuosos”Tech Innovator and Winemaker Adam Kablanian Joins the Board of Trustees of the “Music for Future” FoundationLusine Yeghiazaryan joins the Board of Trustees of the Music for the Future FoundationYoung Musician from the “Born in Artsakh” Program, Arsen Safaryan, Performed at the Anniversary Concert of the “Artis Futura” Foundation with the Moscow “Russian Philharmonia” Symphony OrchestraYoung Musicians of the “Born in Artsakh” Program Bring the Voice of Artsakh to MoscowThe Sound of Artsakh in the USAEducational Trip and First U.S. Concert of the Music for Future Foundation’s Young MusiciansEmpowering the Next Generation of Armenian Talents: “Music for Future” Foundation’s First Concert in the U.S.DIALOG Organization - Partner of the “Born in Artsakh” ProgramDIALOG Organization - Partner of the “Born in Artsakh” Program“Past”: A Publicly Funded Concert for the Privileged Few? With a Mission to Preserve Armenian Heritage: AraratBank Sponsors the "Artsakh" Orchestra Concert Ardshinbank Donates 120 Million AMD to the Hayastan All-Armenian FundAndron Participates in the Tomorrow Mobility World Congress 2024: Driving Innovation in E-MobilityKhachaturian International Youth Competition launched in China with performance by “Music for Future” Foundation’s Cellist Mari HakobyanNew promotion from AMIO BANK for international SWIFT transfers Shtigen Group is Ready to Support the Development of the Capital Market in Armenia 100% shares of Instigate Semiconductor CJSC is now owned by Microchip Technology inc.Exclusive evening on March 1
Most Popular