Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ … Կարբոնարի գաղտնի կաազմակերպություն
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԿարբոնարի գաղտնի կազմակերպությունը (Carbonari) XIX դարի առաջին կեսի Իտալիայի ամենահայտնի գաղտնի քաղաքական-հեղափոխական ընկերությունների ցանցերից էր։ Այն հատկապես կարևոր դեր է ունեցել Իտալիայի Ռիսորջիմենտոյի՝ ազգային վերածննդի և միավորման նախապատմության մեջ։ Կարևոր է նշել, որ Carbonari-ն այսօր որպես նույն պատմական կազմակերպություն չի գործում․ դրա ակտիվությունը աստիճանաբար մարել է 1830-ականներին, իսկ հետագայում նրա տեղը մեծամասամբ զբաղեցրել են նոր ազգային-քաղաքական շարժումները, հատկապես Ջուզեպպե Մաձինիի «Երիտասարդ Իտալիան»։
Carbonaro իտալերեն նշանակում է «ածխագործ» կամ փայտածուխ արտադրող։
Կազմակերպության խորհրդանիշներն ու ներքին լեզուն մեծամասամբ վերցված էին ածխագործների աշխատանքային աշխարհից։ Ածուխը, փայտը, կրակը և ածխագործի աշխատանքային միջավայրը վերածվել էին գաղտնի խորհրդանշական լեզվի։ Անդամներն իրենց անվանում էին «cugini»՝ «զարմիկներ», իսկ գաղտնի հանդիպումների համար օգտագործվում էր ածխագործների աշխատանքի հետ կապված խորհրդանշական լեզուն։
Carbonari-ի ստեղծման մեկ հստակ ամսաթիվ գոյություն չունի։ Պատմաբանների մեծ մասը դրա ձևավորումը կապում է XIX դարի սկզբի՝ մոտավորապես 1807–1812 թվականների Հարավային Իտալիայի հետ, հատկապես Նեապոլի թագավորության տարածքի հետ։ Հավանաբար այն առաջացել է Ժոակիմ Մյուրատի կառավարման շրջանում և հավանաբար որոշ կապ ուներ ֆրիմասոնական միջավայրից առանձնացած խմբերի հետ։ Միևնույն ժամանակ, Carbonari-ի ծագման վերաբերյալ հին պատմություններ կան, որոնք այն փորձում են կապել միջնադարյան գաղտնի եղբայրությունների հետ։ Ժամանակակից պատմագրությունը այդ վարկածները հիմնականում չեն ընդունվում որպես հաստատված փաստեր։
Carbonari-ի առաջացման ֆոնը Նապոլեոնյան պատերազմներն ու 1815 թվականի Վիեննայի կոնգրեսից հետո սկսված Ռեստավրացիայի շրջանն էր։ Իտալական թերակղզին բաժանված էր բազմաթիվ պետությունների, իսկ Ավստրիական կայսրությունը մեծ ազդեցություն ուներ Հյուսիսային և Կենտրոնական Իտալիայում։
Carbonari-ի հիմնական վաղ պահանջներն էին բացարձակ միապետությունների սահմանափակումը, սահմանադրական կառավարման հաստատումը,
քաղաքական ազատությունների ընդլայնումը, օտար տիրապետության դեմ պայքարը։ Հետագայում որոշ խմբերի մոտ ավելի ուժեղ դարձան հանրապետական և ազգային միավորման գաղափարները։
Carbonari-ն մեկ կենտրոնական, խիստ միասնական կազմակերպություն չէր։ Այն ավելի ճիշտ է նկարագրել որպես գաղտնի ընկերությունների ցանց։ Կային փոքր տեղական խմբեր կամ vendite–ներ, որոնց անդամները միշտ չէ, որ գիտեին ամբողջ կազմակերպության մյուս անդամներին կամ վերին ղեկավարությանը։ Այս համակարգը նախատեսված էր գաղտնիությունը պահպանելու համար։ Carbonari-ի պատմության ամենահայտնի դրվագը 1820 թվականի Նեապոլյան հեղափոխությունն էր։ 1820 թվականին Carbonari-ի հետ կապված զինվորական և քաղաքական շրջանակների շարժումը ստիպեց Նեապոլի թագավոր Ֆերդինանդ I-ին ընդունել սահմանադրական կարգի պահանջներ։ Carbonari-ն չստեղծեց միասնական Իտալիան, սակայն նրա գործունեությունը կարևոր նախապատրաստական դեր ունեցավ։ 1820–1830-ականների շարժումները նպաստեցին քաղաքական ազատության և ազգային անկախության գաղափարների տարածմանը, կազմակերպություններ և գաղափարներ տարածվեցին նաև Ֆրանսիայում և Իսպանիայում։ 1831 թվականին Կենտրոնական Իտալիայում տեղի ունեցած նոր ապստամբություններից հետո Carbonari-ի ազդեցությունը սկսեց նվազել։ Գաղտնի կառուցվածքը որոշ չափով պաշտպանում էր անդամներին, բայց միաժամանակ դժվարացնում էր տարբեր խմբերի միջև կապը և ընդհանուր գործողությունների համակարգումը։ Սա հետագայում համարվում էր շարժման թուլություններից մեկը։
Պատմական Carbonari-ն ներկայումս գոյություն չունի։ Ժամանակակից Իտալիայում կամ այլ երկրներում «Carbonari» անունով որևէ փոքր խմբի կամ ընկերակցության առկայությունը ինքնին չի նշանակում, որ դա պատմական Carbonari-ի շարունակությունն է։
Հայաստանում պատմական Carbonari-ի գործող մասնաճյուղի լինելու հաստատված փաստեր չկան։ Սակայն XIX դարում հայ մտավորականներն ու քաղաքական գործիչները շփվում էին եվրոպական ազատական, ազգային և հեղափոխական գաղափարների հետ։ Բայց դա բավարար հիմք չէ պնդելու, որ նրանք Carbonari-ի անդամներ էին կամ Հայաստանում գոյություն ուներ Carbonari-ի գաղտնի ցանց։
Կ.Խաչիկյան