Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ` համեմունք ուրց
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Ուրցը (լատիներեն Thýmus) շրթածաղկավորների ընտանիքի բազմամյա խոտաբույս է։ Հայտնի է նրա մոտ 150 (այլ տվյալներով 400) տեսակ։ Այդ խոտի մասին առաջին հիշատակումը վերաբերվում է մ.թ.ա. 2750 թվականին, որը գրված է եղել շումերների հնագույն սեպագիր սեղանների վրա: Այնտեղ նկարագրում է բուժիչ էլիքսիրի բաղադրատոմս, որը ներառում է տանձ, թուզ և ուրց: Հին եգիպտացիները ուրցն օգտագործել են զմռսման ժամանակ, բացի դա, խորհուրդ է տրվել այն օգտագործել բորոտության և կաթվածի բուժման համար: Հին Հունաստանում ուրցը խորհրդանշել է շնորհալիություն ու էլեգանտություն, իսկ «ձեզնից ուրցի հոտ է գալիս» հաճոյախոսությունը համարվել է ամենաբարձր գովասանքը: Լոգանք ընդունելուց հետո հույները իրենց մարմինը մշակել են այդ անուշահոտ բույսի բուրավետ յուղերով: Կանայք ծաղկեպսակ են հյուսել ուրցից` համարելով այն պտղաբերության խորհրդանիշ:
Ուրցը Հայաստանում ևս շատ տարածված ու ժողովրդի կողմից լայնորեն գործածվող բույս է։ Ամիրդովլաթը նշում է, որ այդ դեղաբույսը առանձին կամ յուղի, գինու, մեղրի կամ այլ նյութերի հետ խառնած, բացում է օրգանների խցանումները, միզամուղ է, օգնում է դեղնուկին, զորություն է տալիս ուղեղին, ստամոքսին, կերակրի հետ ուտելուց օգնում է ատամնացավին, ասթմային, ուժեղացնում է տեսողությունը, մաքրում շնչուղիները խուխից, կանոնավորում է շնչառությունը, դուրս բերում կլոր և տափակ որդերը։
Հունական լեգենդի համաձայն` ուրցը ծնվել է Ելենա Գեղեցկուհու այրվող արցունքներից: Իսկ Աստվածաշնչյան ավանդությունն ասում է, որ Մարիամ Աստվածածինը ծնել է Հիսուսին ուրցե անկողնում: Եվրոպական առասպելներում փերիները քնում ու պարում են ուրցի մահճակալների վրա: Մի հին իռլանդական լեգենդ էլ ասում է, որ եթե մայիսի 1-ի լուսադեմին աչքերը լվանաք ուրցի թփերից հավաքված ցողով՝ փերի կտեսնեք:
Ուրցը այնքան ուժեղ է բուրում անգամ դրա մի փոքրիկ կապոցից, որ թվում է, թե մարգագետնային բոլոր խոտերն են հավաքված մեկ տեղ: Այդ հատկության մասին է խոսում նաև նրա «խնկածաղիկ» ժողովրդական անվանումներից մեկը:
Ուրցի (thymus serpyllum) լատինական անվանման ծագման առնվազն չորս վարկած կա: Ոմանք դա կապում են thymos բառի հետ, որը նշանակում է ուժ, քաջություն: Միջնադարում հավատում էին, որ ուրցը մարդկանց մեջ ուժ և խիզախություն է սերմանում, և այդ իսկ պատճառով այդ խոտի ցողունը հաճախ տարբեր զուգորդումներով և մեղուներով շրջապատված պատկերվել են ասպետական հագուստներին: Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ հունարեն այս բառը թարգմանվում է որպես կյանքի շունչ, ոգու շունչ: Հին հույները շատ են գնահատել ուրցը: Կիկեոնը ըմպելիք է, որը պատրաստվել է գինու, մեղրի, ալյուրի և ուրցի խառնուրդից, որի մասին նշված է Հոմերոսի ստեղծագործություններում: Ուրցը խմիչքին տալիս է այրող և բուրավետ հոտ: Այն եղել է Ատտիկայիգյուղացիների սիրված խմիչքը: Ուրցը համարվել է թալիսման ընդդեմ չար ոգիների և բացասական էներգիայի: Այն այրել են սենյակը մաքրելու և կախարդական ծեսեր կատարելու համար: Երրորդ վարկածի համաձայն՝ ուրցը ասոցացվում է թիո բառի հետ, որն է «զոհ մատուցել»: Այդ վարկածը հիմնված է այն փաստի վրա, որ ուրցը ամենահին պաշտամունքային բույսն է: Բոլոր ժողովուրդներն են սովորություն ունեցել ուրցը զոհաբերել աստվածներին: Չորրորդ վարկածի համաձայն՝ ուրցի անունը գալիս է հունական thymiama-ից (խունկ, անուշահոտ բույս), և հույները այն նվիրել են Աֆրոդիտեին և այրել աստվածուհու տաճարներում: Եթե բուրավետ ծուխ է երկինք բարձրացել, ապա դա նշանակել է, որ աստվածուհին ընդունում է զոհաբերությունը:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
