Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ … խաղ Շարադա
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Շարադան ամենատարածված և զվարճալի հանելուկ- խաղերից մեկն է: Փոխաբերական իմաստով շարադա կարելի է անվանել «հանելուկ»-ը, «գլուխկոտրուկ»-ը: Շարադա խաղի էությունը պատկերներով բառը գուշակելն է: Քչերը գիտեն, թե երբ և որտեղ է առաջին անգամ հայտնվել այդ խաղը:
Ժողովրդական բանահյուսության մեջ դրանց մասին տեղեկություններ չկան: Գրականության մեջ առաջին հիշատակությունները հայտնի են Հին Հռոմի ժամանակներից՝ Սիֆոսիուսի «Հանելուկներ» գրքից: Առաջին նկարները, որոնք կարելի է անվանել շարադաներ եղել են հիերոգլիֆները, պատկերագրերը և այլ հնագույն խորհրդանիշները, որոնք օգտագործվել են գրելու մեջ: Միջնադարում ազնվականության զրահների և դրոշների վրա հաճախ են պատկերվել շարադաներ: Ժամանակին շարադան եղել է Ֆրանսիացիների սիրված հոբբին: Նկարների օգնությամբ հանելուկներ լուծելու մեծ ժողովրդականությունը ֆրանսիացիների շրջանում հայտնվել է դեռ 15-րդ դարում: Սկզբնական շրջանում շարադա են անվանել այն հումորային տեսարանները, որոնց օգնությամբ ծաղրել են արատները:
Հետագայում հայտնվել են առաջին նկարները՝ ռեբուսները: Անգամ 1582 թվականին լույս է տեսել մի ամբողջ գիրք, թե ինչպես կարելի է լուծել շարադները: Այն գրվել է ֆրանսիացի բանաստեղծ Տաբուրոյի կողմից և այժմ պահվում է Փարիզի ազգային գրադարանում: Մինչև 19-րդ դարի վերջերը շարադաները հիմնականում տպագրվել են ամսագրերում: Փարիզից շարադաներ լուծելու նորաձևությունը տարածվել է Լոնդոն, Հռոմ, Բեռլին: Իտալիայում սոնետների տեսքով են շարադաներ հրատարակել, որոնք զբաղեցրել են գրքի 4-ական էջ: Գերմանիայում դրանք շնորհավորանքների, կոմիկական բանաստեղծությունների և օդաների տեսքով են եղել: Անգլիայում եղել են վարպետներ, որոնք շարադաներ են նկարել փոքրիկ նկարների տեսքով: Նկարիչ Ստեֆանո Բելի աշխատանքները, որոնք պահվում են Լոնդոնի թանգարանում, պահպանվել են մինչ օրս: Շարադաներ սիրել են հորինել նաև երեխաների համար: Առավել հայտնի են Լյուիս Քերոլի շարադաները: Նա սիրում էր նամակներ գրել երեխաներին և որոշ բառեր կամ տառեր փոխարինում էր նկարներով, և երեխաները շատ էին սիրում նման նամակները:
Ռուսաստանում ցարական ժամանակներում ժամանակակից մեկնաբանության շարադաներն առաջին անգամ հայտնվել են 1845 թվականին այն ժամանակվա հանրաճանաչ ամսագրերում: Մեկ տարի անց արդեն կազմակերպվել են մրցույթներ: 1881 թվականից սկսել են տպագրվել մրցույթային շարադաներ: Դրանք հրատարակվել են մինչև 1917 թվականի հեղափոխությունը: Խորհրդային Միությունում շարադաները կրկին հայտնվել են միայն 1930-ականների վերջին: Պատերազմի ընթացքում շարադաներով ամսագրեր չեն տպագրել, իսկ հետպատերազմյան տարիներից դրանք սկսել են հորինել հիմնականում երեխաների համար: Անգամ լույս են տեսել առանձին գրքեր: Դրանցում կարելի էր գտնել ոչ միայն նոր հանելուկներ իրենց պատասխաններով, այլ նաև կանոններ այն մասին, թե ինչպես լուծել դրանք:
Իրականում ցանկացած խորհրդանիշ կարելի է դասել շարադաների շարքին. ապրանքային նշաններ, դավանանքի խորհրդանիշներ, մեդալներ, մետաղադրամներ, բացիկներ, նամականիշերի, խոհանոցային պարագաների, տեխնիկայի և այլնի պատկերներ: Մեր օրերում շարադաներն այնքան էլ սիրված չեն, ինչպես նախկինում էին: Դրանք չեն տպվում ամսագրերում կամ թերթերում: Բայց մենք դրանք օգտագործում ենք անընդհատ, երբ SMS ենք գրում կամ պատասխանում համացանցում բառերը կրճատելով կամ խորհրդանիշներ տեղադրելով: Օրինակ սիրտ նշանակում է «սեր»: Ոչ ոք չի էլ մտածում, որ դա շարադա է:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
