Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ … կողմնացույց
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Կողմնացույցի գյուտի պատմությունը շատ հեռու ժամանակներում է եղել: Կողմնացույցի առաջին նկարագրությունը կատարվել է մ.թ.ա. 3-րդ դարում չինացի փիլիսոփա Հեն Ֆեյ-Ցուի կողմից: Դա եղել է մագնետիտից պատրաստված նեղ բռնակով գդալ, որը գնդակի տեսք է ունեցել: Այն տեղադրվել է պղնձից ու փայտից պատրաստված ափսեի վրա, որի վրա պատկերված են եղել են կենդանակերպի նշանները: Աշխատանքի սկզբունքն այն է, որ գդալը պտտելիս են եղել և այն կանգնելիս միշտ ցույց է տվել դեպի հարավ: Դա եղել է աշխարհում առաջին կողմնացույցը: 11-րդ դարի կեսերին Չինաստանում սկսել են արհեստական մագնիսներից պատրաստել կողմնացույցի սլաքներ: Դրանք ամենից հաճախ ունեցել են ձկան տեսք: Այդ սլաքները իջեցնելիս են եղել ջրի մեջ որտեղ դրանք լողացել են և ձկան գլուխը միշտ ուղղված է եղել դեպի հարավ: Միևնույն ժամանակ, Չինաստանից գիտնական Շեն Գուան կողմնացույցի մի քանի այլ տարբերակներ է ստեղծել: Նա մագնիսացրել է կարի ասեղը և մոմով ամրացրել այն մետաքսի կախված թելին: Դա եղել է ավելի ճշգրիտ կողմնացույց, քանի որ պտտվելիս առաջացած շփումը այս դեպքում նվազ է: Մեկ այլ տարբերակում նա առաջարկել է այդ ասեղը դնել մեխի սուր ծայրին: Հենվելով իր բազմաթիվ փորձերի վրա գյուտարար Շեն Գուան նկատել է, որ կողմնացույցի սլաքը միշտ փոքր շեղումով է ցույց տալիս հարավը: Նա կարողացել է դա բացատրել մագնիսական և աշխարհագրական միջօրեականների տարբերությամբ: Ավելի ուշ, գիտնականները պարզել են, թե ինչպես հաշվարկել այդ շեղումը Չինաստանի տարբեր տարածքների համար: 11-րդ դարում շատ չինական նավեր են հագեցած եղել լողացող կողմնացույցերով: Դրանք տեղադրված են եղել նավի քթամասում, որպեսզի նավապետը միշտ կարողանա տեսնել դրա ցուցումները:
12-րդ դարում արաբներն են սկսել օգտագործել կողմնացույցի չինական գյուտը, իսկ 13-րդ դարից նաև եվրոպացիները: Եվրոպայում իտալացիներն առաջինն են իմացել կողմնացույցի մասին, այնուհետեւ դա հայտնի է դարձել իսպանացիներին, ֆրանսիացիներին, ապա բրիտանացիներն ու գերմանացիներին: Այն ժամանակվա կողմնացույցը իրենից ներկայացրել է խցանի վրա դրված մագնիսացված ասեղ, որը լողում է ջրի տարողության մեջ: Շուտով քամուց պաշտպանելու համար այդ սարքը սկսել են ծածկել ապակով:
14-րդ դարի սկզբին մագնիսացված ասեղը տեղադրել են թղթի շրջանակի վրա, և որոշ ժամանակ անց իտալացի Ֆլավիո Ջոիյան թղթի վրա գծված օղակը բաժանել է 16 մասի, իսկ հետո 32 մասի: 16-րդ դարի կեսերին կողմնացույցի սլաքը ամրացրել են կախոցին նպատակ ունենալով նվազեցնել նրա շարժման դիմադրությունը, և մեկ դար անց կողմնացույցի պատմության մեջ հայտնվել է պտտվող քանոնով կողմնացույցը, ինչը մեծացրել է կողմնացույցի ցուցիչների ընկալման ճշգրտությունը: Կողմնացույցը եղել է բաց ծովում նավարկելու առաջին նավարկային սարքը: Այն ներկայումս էլ օգտագործվում է և թույլ է տալիս երկար ճանապարհորդություններ կատարել օվկիանոսների խորքերում և չմոլորվել:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
