«Մոսկվան կփորձի հետ բերել». ինչու Ռուսաստանը դեռ չի պատժում Հայաստանին
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
2025 թվականի սկզբից Երևանին հաջողվել է կատարել երկու քայլ, որոնք Մոսկվան հստակ ընկալել է որպես մարտահրավեր: Դրանք են կառավարության հավանությունը Եվրամիությանը Հայաստանի անդամակցության մեկնարկի և ԱՄՆ-ի հետ ռազմավարական գործընկերության խարտիայի ստորագրումը։ Սակայն, ինչպես նշում է հետխորհրդային տարածքի մասնագետ Կիրիլ Կրիվոշեևը rtvi.com-ի իր սյունակում, շատերն այդ երկու իրադարձություններն էլ սխալ են մեկնաբանում։ Այո, դա ևս մեկ քայլ է Ռուսաստանից հեռանալու, բայց ոչ այնքան դրամատիկ, որքան շատերն են կարծում: Հենց դա է պատճառը, որ Կրեմլն իրականում չգիտի, թե ինչպես արձագանքել դրան։
Ռուսաստանից Հայաստանի հեռանալու թեման այնքան երկար է եղել հանրային տարածքում, որ դրա մասին լուրերն այլևս չեն ընկալվում նույն ինտենսիվությամբ։ Եվ ոչ միայն ամեն ինչին ընտելանալու մարդու ունակության պատճառով։ Պարզապես դրամատիկ վերնագրերի և ամենատարբեր փորձագետների զայրույթի հետևում թաքնված է մի իրականություն, որը շատ ավելի քիչ դինամիկ է փոխվում:
Հայաստանն արդեն հասցրել է վավերացնել Հռոմի ստատուտը, հայտարարել ՀԱՊԿ-ին մասնակցության սառեցման մասին, քննադատել Ռուսաստանին որպես դաշնակցի, սկսել է ակտիվորեն զենք գնել Ֆրանսիայից և Հնդկաստանից և Եվրամիության դիտորդներ տեղակայել Ադրբեջանի հետ սահմանին: Նա քաղաքավարությամբ խնդրել է ռուս սահմանապահներին ամռանը հեռանալ Երևանի օդանավակայանից, իսկ այժմ Իրանի հետ սահմանի Ագարակի անցակետից։ Պարզապես կան անհամար կոպիտ հայտարարություններ, ջղաձգություններ և հանդիպումներ, որոնք տեղավորվում են այս օրակարգում: Օրինակ Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Արմեն Գրիգորյանի այցը Շվեյցարիայի Բուրգենստոկ «Խաղաղության գագաթնաժողովին» կամ Նիկոլ Փաշինյանի կնոջ և Վլադիմիր Զելենսկու ձեռքսեղմումը։
Բայց մյուս կողմից այս ընթացքում մի թե՞ փոխվել է այն, ինչ իրական, այլ ոչ թե խորհրդանշական նշանակություն ունի Մոսկվայի և Երևանի հարաբերությունների համար։ Դեռ կարելի է թռչել Հայաստան օգտագործելով ներքին անձնագիրը և գումար հանել Միր քարտից, այո, դա միայն ՎՏԲ բանկի տեղական դուստր ձեռնարկությունից, բայց դա Երևանի որոշումը չէ, այլ ամերիկյան պատժամիջոցների հետևանքն է։ Վլադիմիր Պուտինն ու Նիկոլ Փաշինյանը պարբերաբար զանգահարում են միմյանց և հաճախ հանդիպում: Միայն վերջին վեց ամսվա ընթացքում Հայաստանի վարչապետը երկու անգամ այցելել է Ռուսաստան՝ ԱՊՀ գագաթնաժողովի և Եվրասիական միջկառավարական խորհրդի նիստին։ Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև ապրանքաշրջանառությունը հասել է աննախադեպ բարձրության: Թե որքան է այն կազմել 2024 թվականին, դեռևս չի հաշվարկվել (հնարավոր է 12-14 միլիարդ դոլար), բայց միայն առաջին կիսամյակի համար այն ավելի շատ է ստացվել, քան ամբողջ 2023 թվականին՝ 8,3 միլիարդ դոլար՝ 7,4 միլիարդ դոլարի դիմաց։
«Հայաստանից ռուսական ռազմակայանի դուրսբերման հարցը ներկայումս օրակարգում չէ»,- պարբերաբար հանգստացնում են հայ պաշտոնյաներն իրենց ռուս գործընկերներին։ Վերջին անգամ նրանք դա արել են հունվարի 8-ին: Եվ առավել ևս Հայաստանը չի նախատեսում թողնել այնպիսի հարմար ու շահավետ կառույց, ինչպիսին Եվրասիական տնտեսական միությունն է։ Եվ այս ամենը, չնայած ՌԴ փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկի հայտարարությանը, որ «ԵԱՏՄ-ն և ԵՄ-ն անհամատեղելի են», ուստի ԵՄ-ի հետ մերձեցման գործընթաց սկսելու Երևանի որոշումը Ռուսաստանի ղեկավարությունը դիտում է որպես «Հայաստանի ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու սկիզբ»։
Այս ամենը միայն իներցիա չէ։ Հայաստանը շատ հստակ և գիտակցաբար բաժանել է լավի և վատի այն ամենը, ինչ իրեն տալիս է Ռուսաստանը, և որոշել է օգտագործել միայն դրականը։ Մոսկվայի հետ նման փոխշահավետ հարաբերություններ ունենալը և միևնույն ժամանակ Արևմուտքի հետ այդքան դինամիկ հարաբերություններ զարգացնելը հայ պաշտոնյաների երազանքն է, որը նախկինում անհասանելի էր համարվում։ «Եթե մենք այն ժամանակ իմանայինք, որ դա հնարավոր է», - մեջբերել է «Հայաստանի նախկին ղեկավարներից մեկի» խոսքերը տարածաշրջանի հետազոտող Օլեսյա Վարդանյանը, ով երկար ժամանակ աշխատել է Միջազգային ճգնաժամային խմբի հետ։ Հաշվի առնելով այն, որ առաջնորդներն ընդամենը չորսն էին, պետք չէ լինել Շերլոկ Հոլմս կռահելու համար, որ դա, ամենայն հավանականությամբ, Սերժ Սարգսյանն է ասել։
2013-ին նա պատրաստվում էր ԵՄ-ի հետ Ասոցացման համաձայնագիր ստորագրել, որը նման էր Կիևում քննարկվածին, սակայն Մոսկվայի ճնշման տակ հրաժարվեց այդ գաղափարից։ Դրանից հետո, սակայն, հայ և եվրոպացի դիվանագետները գտան փոխզիջումային ձևաչափ և 2017 թվականին ստորագրեցին Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը, որը չէր ենթադրում ԵԱՏՄ-ի հետ մրցակցող ազատ առևտրի գոտի։
Ի՞նչ է փոխվել Հայաստանի և ԵՄ հարաբերություններում դրանից հետո։ Եթե հարց տանք, թե որքանով է Երևանը մոտ «եվրոպական ընտանիքին» միանալուն, ապա պատասխանը կլինի ոչ շատ։ Չնայած Փաշինյանի բոլոր հայտարարություններին, որոնք այնքան հուզիչ են ռուս պաշտոնյաների համար, Հայաստանը դեռևս այդ երկար սանդուղքի ոչ թե առաջին, այլ զրոյական աստիճանի վրա է։ Նույն Վրաստանը, Մոլդովան և Ուկրաինան հասել են առնվազն թեկնածուի կարգավիճակի, որը, սակայն, կարող է տևել 15 կամ նույնիսկ 20 տարի, միայն նայեք բալկանյան երկրները։ Հայաստանը պարզապես Արևելյան գործընկերության անդամ է, ինչը, ըստ էության, ոչինչ չի նշանակում։
Նույնիսկ բավականին արևմտամետ հայ փորձագետները չեն թաքցնում, որ ԵՄ-ի մասին խոսակցություններն ընդամենը 2026-ի խորհրդարանական ընտրությունների նախաշեմին իշխանության փորձն է ժողովրդին գոնե որոշ դրական բաներ ցույց տալու։
Եվ այնուամենայնիվ, 2024 թվականը ցույց տվեց, որ Հայաստանի ղեկավարությունը գիտի «ընտրել ամենահամեղը» Արևմուտքի հետ հարաբերություններից: Ապրիլի 5-ին Փաշինյանը Բրյուսելում բանակցություններ է վարել Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լեյենի, նախկին պետքարտուղար Անտոնի Բլինկենի և Եվրոպական դիվանագիտության ղեկավար Ժոզեպ Բորելի հետ։ Արդյունքում, ԱՄՆ-ը Երևանին հատկացրեց 65 մլն դոլար, իսկ ԵՄ-ն՝ 270 մլն եվրո՝ թեև չորս տարվա ընթացքում:
Մասնավորապես, 2025 թվականին գումարը շատ փոքր կլինի՝ ընդամենը 13,8 միլիոն եվրո, որից 4,5 միլիոնը նախատեսված է դատական բարեփոխումներին աջակցելու համար, իսկ 9,3 միլիոնը՝ կրթությանը։
Ռազմական ոլորտում համագործակցությանը նվիրված կետերը մեծ աղմուկ բարձրացրին (առաջին հերթին Ադրբեջանում, սակայն լուրը վերաբերվում էր նաև ռուսական Telegram ալիքներին)։ Բայց թեև այն փաստը, որ Հայաստանը միջոցներ է ստացել Խաղաղության եվրոպական հիմնադրամից, և դա կարևոր նորություն է, բայց այդ օգնության չափը դժվար թե որևէ մեկին տպավորի` 10 միլիոն դոլար:
Ահազանգողները բղավում են, որ Հայաստանը պատրաստվում է զինվել կա՛մ Ադրբեջանի հետ նոր պատերազմի, կա՛մ Իրանի հետ առճակատման համար։ Միևնույն ժամանակ, եվրոպացի և ամերիկացի դիվանագետներին մտահոգում են շատ ավելի ձանձրալի, բայց կարևոր հարցեր՝ ինչպե՞ս երկիրը դարձնել ավելի քիչ կախված Ռուսաստանից և աստիճանաբար ընդլայնել հնարավորությունների պատուհանը: Եվ գալիս են մի հիասթափեցնող եզրակացության գործնականում ոչինչ հնարավոր չէ, քանի դեռ չի լուծվել էներգետիկ կախվածության հարցը։
Տեսականորեն հնարավոր է, որ երկիրը նոր ատոմակայան կառուցի՝ օգտագործելով ամերիկյան Westinghouse ընկերությունը կամ ֆրանսիական EDF-ը: Իսկ ի՞նչ կասեք նավթի ու գազի մասին։ Հազիվ թե ամերիկացիները հավանություն տան հարևան Իրանից մատակարարումների ավելացմանը (նույնիսկ, եթե լուծվեն լոգիստիկ բոլոր խնդիրները), իսկ Ադրբեջանից գնումներ կատարելը (նույնիսկ Վրաստանի միջոցով) դեռևս ֆանտազիա է։
Միացյալ Նահանգների հետ ռազմավարական գործընկերության խարտիան, որն արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանը ստորագրել է Դոնալդ Թրամփի երդմնակալությունից ընդամենն օրեր առաջ, հիմնականում նույն ոգով է։ Թեև բոլորը փորձում են խոսել «Պաշտպանություն և անվտանգություն» բաժնի մասին, սակայն այնտեղ գործնականում քննարկելու բան չկա։ Ամերիկացիները կարծես թե ասում են՝ Հայաստանն ապահով կլինի, երբ տնտեսապես անկախանա և կայուն ժողովրդավարական ինստիտուտներ ձևավորի։
Այն մի քանի կետերը, որոնք իրականում առնչվում են հայ-ադրբեջանական դիմակայությանը, միայն արտահայտում են քաղաքական մակարդակում Երևանի դիրքորոշման աջակցությունը։ Օրինակ, այսպես.
–Միացյալ Նահանգներն աջակցում է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության գործընթացին, ներառյալ 1991 թվականի Ալմա-Աթայի հռչակագրի հիման վրա սահմանների սահմանազատման գործընթացը:
–ԱՄՆ-ն աջակցում է Հարավային Կովկասում տարածաշրջանային տրանսպորտային հաղորդակցությունների ապաշրջափակմանը` հիմնված երկրների ինքնիշխանության և իրավասության վրա:
Սա պետք է հետ պահի Բաքվին լիովին արմատական այնպիսի սցենարներ իրականացնելուց, որտեղ սահմանի սահմանազատումը հիմնվում է ոչ թե խորհրդային քարտեզների, այլ «տեղում առկա իրողությունների» վրա, իսկ Զանգեզուրի միջանցքը վերահսկվում է անմիջականորեն ադրբեջանական զինուժի կողմից։
Մնացած ամեն ինչ ըստ էության սովորական է, որը պետք է աստիճանաբար ուժեղացնի երկրի պաշտպանունակությունը՝ արևմտյան դրամաշնորհների աջակցությամբ ինստիտուցիոնալ փոփոխությունների միջոցով: Հետևաբար, քննադատները, ովքեր շտապում են ապացուցել, որ ԱՄՆ-ը որևէ պարտավորություն չի ստանձնել Հայաստանին հնարավոր սպառնալիքից պաշտպանելու համար, և՛ ճիշտ են, և՛ սխալ, այո, պարտավորություն չեն վերցրել, բայց դա սպասելի էլ չէր։ Հայաստանի ղեկավարությունը պատրանքներ չունի, որ մեծ պատերազմի դեպքում ինչ-որ մեկն իրեն ռազմական առումով լրջորեն կօգնի։
Սակայն, ըստ նրա տրամաբանության, կարելի էր կրկնել սինգապուրցի բարեփոխիչ Լի Կուան Յուի փորձն իր «թունավոր ծովախեցգետինների» ռազմավարությամբ։ Դրա նպատակն է բարձրացնել պատերազմի արժեքը թշնամու համար, որպեսզի ի վերջո ստիպեն նրան փոխել իր կարծիքն ագրեսիայի մասին: Եթե կենդանական աշխարհի փոխաբերությունը տեղափոխենք հարավկովկասյան իրողություններ, ապա Հայաստանը կարող է լինել այնտեղ ապրող կարիճը։
Հնդկաստանից և Ֆրանսիայից աստիճանաբար զենք գնելը, արևմտյան քաղաքական գործիչներին կապել խոստումների հետ (որոնք, իհարկե, երբեք ամբողջությամբ չեն կատարվի) և գումար վաստակել ռուսական թանկարժեք քարերի և մետաղների վերաարտահանման վրա (որն ի վերջո կծախսվի արևմտյան զենք գնելու վրա) այնքան էլ հուսալի ռազմավարություն չէ: Բայց պատմությունն ու աշխարհագրությունը Փաշինյանին այլ ելք չեն թողնում։ Եվ ի վերջո, 10-20-50 միլիոն դոլարը, որը կարելի է ստանալ դրամաշնորհային տեսքով, արդեն փոքր ու աղքատ երկրի համար մի բան է։
Կրեմլի կողմից Հայաստանի իբր անխուսափելի պատիժը հերթական թեման է, որը բառացիորեն հետևում է Նիկոլ Փաշինյանին կրնկի վրա։ Ավելի քան մեկ տարի առաջ մենք արդեն պետք է քննարկեինք դա, և դրանից հետո, կարծես թե, Մոսկվայի տրամաբանությունը բոլորովին չի փոխվել, այն կրծոտում է, բայց չի կծում։
Պատճառները Մոսկվայի հատուկ դիրքորոշման մեջ են, երբ գործընկերներին դեն չեն նետում, օգտագործելով հատկապես բարդ ու դանդաղ «սալյամի մարտավարությունը»։ Ռուսաստանից բարձրաձայն «հեռանալու» մոտ երեք տարվա ընթացքում Հայաստանը նրանից ոչ ավելի հեռու է գնացել, քան Կենտրոնական Ասիայի որոշ երկրներ: Իսկապես, եթե նայենք հետխորհրդային տարածքի պատմությանը, Տաջիկստանը մի անգամ խնդրել է ռուս սահմանապահներին հեռանալ, իսկ հարևան Ուզբեկստանը երկու անգամ լքել է ՀԱՊԿ-ը և իր տարածքում ամերիկյան ավիաբազա է հյուրընկալել: Ընդհանուր վաստակի առումով խոսքն այն մասին է, ինչ հիմա անում է Նիկոլ Փաշինյանը:
Բայց իհարկե, եթե հիմա ինչ-որ բան չի լինում, դա չի նշանակում, որ ապագայում էլ չի լինի։ Հենց որ Մոսկվան հնարավորություն ստանա, բնականաբար, կփորձի հետ բերել, բայց ոչ թե «վատ պահվածքի համար ԵԱՏՄ-ից վտարելով», ինչի մասին հիմա ակնարկվում է, այլ ավելի նուրբ ձևով։
Այդ ուժի կիրառման ամենահավանական պահը 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրություններն են, որոնցում Փաշինյանը պետք է ևս մեկ անգամ հաստատի իր իշխանությունը։
Եթե արդեն հայտնի է, որ իշխանությունը որոշել է գործել Մայա Սանդուի մարտավարությամբ, այսինքն՝ ժողովրդի աչքում դառնալ դեպի Արևմուտք շարժման գլխավոր լոկոմոտիվը, ապա Մոսկվայի դերն այստեղ ակնհայտ է՝ մոբիլիզացնել տեղական կողմնակիցներին։ Այդ ուղղությամբ աշխատելու պատրաստ մարդիկ կան, դա «Եվրասիան» է, որն արդեն հասցրել է հայտնվել ամերիկյան պատժամիջոցների տակ Մոլդովայում իր գործողությունների համար, և նրա հայկական դեմքը՝ բլոգեր Միկա Բադալյանը և երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի որդին՝ Լևոնը։
Վերջինս Epiphany-ին ուրախացրել է իր բաժանորդներին Սևանա լճի սառույցի տակ լողալու տեսանյութով։ Գիտակցելով «հին էլիտաներին» վերադարձնելու կատարյալ անիմաստությունը, կարելի է հույսը դնել միայն թարմ ու երիտասարդ մեկի վրա: Տեսնենք, թե արդյո՞ք ռուսական «փափուկ ուժին» կհաջողվի դա։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
