Հայաստանն անհաջող կերպով փնտրում է անվտանգության նոր երաշխավոր. «Համբերե՛ք, մենք ձեր կողքին ենք»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Այս տարի Հայաստանն ու Ռուսաստանը կնշեն երկկողմ հարաբերություններում երկու նշանակալից տարեթիվ: 1995 թվականի մարտին պայմանագիր է ստորագրվել Անդրկովկասյան հանրապետության տարածքում 102-րդ ռուսական ռազմակայանի մասին, իսկ 15 տարի անց՝ 2010 թվականի օգոստոսին, Երևանը և Մոսկվան համաձայնություն են ձեռք բերել հայկական Գյումրիում ռազմաբազայի ժամկետը 25-ից մինչև 49 տարի (մինչև 2044 թվականը) երկարաձգելու մասին, գրում է warandpeace.ru-ն։ Միևնույն ժամանակ, 1995 թվականի հիշյալ պայմանագրի 5-րդ արձանագրությամբ Ռուսաստանը ստանձնել է Հայաստանի զինված ուժերի հետ համատեղ հանրապետության անվտանգությունն իր սահմանների ողջ երկարությամբ ապահովելու պարտավորություն, ինչպես նաև «պարտավորություն աջակցել Հայաստանի Հանրապետությանը ժամանակակից և համատեղելի սպառազինությամբ, ռազմական (հատուկ) տեխնիկայով ապահովելու գործում»։
Ներկայումս Հայաստանն ու Ռուսաստանն իրենց պատմական միությանը տարբեր ընկալումներով են մոտենում։ Ռազմաքաղաքական փոխգործակցության ոլորտը վերջին տարիներին նկատելիորեն դեգրադացվել է 2020 թվականի Ղարաբաղում 44-օրյա պատերազմից հետո։ Ադրբեջանի հետ զինված հակամարտությունից դուրս գալով որպես պարտված Հայաստանը սկսեց անշեղորեն հեռանալ իր հիմնական ռազմական գործընկերից։ Առաջին փուլերում Երևանի վճռականությունը՝ հետևելու համաշխարհային տերությունների և տարածաշրջանային ուժային կենտրոնների հետ հարաբերությունների իր հայտարարված «դիվերսիֆիկացման» ընթացքին, արտահայտվեց Մոսկվային ակտիվորեն պահանջներ ներկայացնելով Հարավային Կովկասում իր դաշնակցին անբավարար օգնության և նույնիսկ ռազմական օգնություն տրամադրելու հարցում «անգործության» վերաբերյալ։ Հետո սկսեցին դժգոհություններ հնչել ռուսական զենքի և ռազմական տեխնիկայի մատակարարման «խզված» պայմանագրերի վերաբերյալ։ Այդ պնդումները, 2023 թվականի սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղից հայ բնակչության լիակատար արտագաղթի ֆոնին, հետագայում վերափոխվեցին հանրապետության ղեկավարության ՀԱՊԿ-ին անդամակցությունը սառեցնելու որոշմանը, և բարձրացվեց հաջորդ «տրամաբանական քայլը»՝ ՀԱՊԿ-ից հնարավոր դուրս գալու հարցը։ Երևանից ստացված վերջին ազդանշանի համաձայն, որը հնչեց վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի շուրթերով անցյալ տարվա դեկտեմբերին, Հայաստանը «կարծես թե արդեն անցել է անվերադարձելիության կետը» տարածաշրջանային հավաքական անվտանգության համակարգում իր դաշնակիցների հետ հարաբերություններում։ Միաժամանակ, թե ինչ ժամկետներում, գոնե մոտավոր, պետք է ակնկալել ՀԱՊԿ-ից դուրս գալու գործընթացի մեկնարկը, որը, ըստ կազմակերպության կանոնադրական փաստաթղթերի, տևում է առնվազն վեց ամիս, հայկական կողմը դեռ չի հստակեցրել։
Ակնհայտ է, որ ՀԱՊԿ-ի դեմ Հայաստանի իշխանությունների հրապարակային և բավականին կոշտ քննադատությունը նշանակում է, որ դրա անուղղակի հասցեատերն այդ ռազմաքաղաքական բլոկի առաջատար ուժն է՝ Ռուսաստանը։ Հայկական կողմը խոհեմաբար չի համարձակվում ուղղակիորեն «ձայն բարձրացնել» Մոսկվայի դեմ։ Բայց միևնույն ժամանակ նա իրեն չի զսպում Բելառուսի պարագայում, որի առաջնորդին մեղադրում են անդրկովկասյան իր դաշնակցին գրեթե «դավաճանելու» մեջ։
ՀԱՊԿ-ին Հայաստանի անդամակցության դադարեցումը դեռ առանձնապես չի ազդել Ռուսաստանի հետ նրա ռազմական դաշինքի ընդհանուր հիմքի վրա, եթե հարցը դիտարկենք միջազգային իրավական տեսանկյունից։ Ռազմաքաղաքական ոլորտում պայմանագրերը մնում են ուժի մեջ։ Միևնույն ժամանակ, դե ֆակտո առաջացել է բավականին նուրբ իրավիճակում հաշվի առնելով Երևանի մտադրությունը՝ հեռանալ Մոսկվայից և բռնել իր անվտանգության ապահովման ոլորտում «այլընտրանքային» գործընկերներ փնտրելու ճանապարհը։
Փաշինյանի հայտարարած «դիվերսիֆիկացիան» ենթադրում է հիմնական հարցերից մեկը՝ ո՞ր ուժն է ընդունակ փոխարինել Ռուսաստանին։ ՀԱՊԿ-ից առաջարկվող դուրս գալուն, ամենայն հավանականությամբ, կհաջորդի այն, որ Երևանը կբարձրացնի հանրապետությունում ռուսական ռազմական ներկայությունը շարունակելու նպատակահարմարության հարցը։ Այդ մոտեցման «փորձնական գնդակներն» արդեն ուղարկվել են հայկական կողմից. ռուս սահմանապահները 2025 թվականի հունվարի 1-ից դուրս են բերվել Երևանի «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայանից և Իրանի հետ սահմանի անցակետից, հայ սահմանապահներն իրենց ռուս գործընկերների հետ համատեղ են սկսել հսկել Թուրքիայի հետ սահմանը։
Հարցին, թե ո՞վ կլրացնի Հայաստանում անվտանգության վակուումը, եթե փակվի Գյումրիի 102-րդ բազան, հանրապետության արևմտամետ մեկնաբաններն ամենից հաճախ երկիմաստ պատասխան են տալիս՝ ԱՄՆ-ը և/կամ Ֆրանսիան։ Նրանք, ովքեր ավելի ադեկվատ են գնահատում իրավիճակը տարածաշրջանում, ինչպես նաև երկու մատնանշված համաշխարհային տերությունների հնարավորություններն ու ցանկությունը, նշում են, որ Թուրքիան է լինելու նման վակուումի իրական լցնողը։ Այսպես թե այնպես, նման տեսությունները ներկայացվում են «ՆԱՏՕ-ում Հայաստանի լուսավոր ապագայի» մասին ոչ պակաս հիպոթետիկ քննարկումների շրջանակներում։
Երևանի սառը գլուխներն այլ կերպ են պատկերացնում իրավիճակը: Այսպես, ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրենի խորհրդական Ռուբեն Սաֆրաստյանը զուգահեռներ է անցկացրել երկու տարածաշրջանների միջև՝ Հարավային Կովկաս և Մերձավոր Արևելք: «Կա (միայն) մի երկիր, որը ստացել է անվտանգության ամբողջական երաշխիքներ ԱՄՆ-ից։ Դա Իսրայելն է։ Ոչ մի այլ երկիր նման երաշխիքներ չի ստացել ու չի ստանա»,- ընդգծել է հայ առաջատար արևելագետներից մեկը։
Հայաստանը երբեք չի դառնա ԱՄՆ-ի անվտանգության նույն գործընկերը՝ համապատասխան երաշխիքների տրամադրմամբ, ինչ Իսրայելը եղել և մնում է ամերիկացիների համար, վստահ է Սաֆրաստյանը։ «Մենք տեսնում ենք Ուկրաինային: Ուկրաինային ըստ էության տրվել է միայն զենք։ Նույնը վերաբերում է Վրաստանին։ Փաստացի այն ժամանակ, ռուսական տանկերը 5 օրում մոտեցան Թբիլիսիին, չցանկացան մտնել քաղաք, շրջվեցին ու հեռացան։ Ամերիկացիները ոչինչ չարեցին: Խոսքը 2008 թվականի օգոստոսի մասին է։ Վրաստանի պաշտպանության նախարարն այնուհետև հարցազրույց է տվել և պատասխանել ամերիկյան օգնության մասին հարցին։ Նրա խոսքով, ինքը նամակ է ստացել Պարսից ծոցում ամերիկյան ռազմածովային ուժերի հրամանատարից, որում ասվում է. «Համբերե՛ք, մենք ձեր կողքին ենք»»,- հիշեցրել է հայ փորձագետը։
Նա վստահություն է հայտնել, որ ԱՄՆ-ը շատ կարևոր է Հայաստանի համար, սակայն «Ռուսաստանն է մնում մեր անվտանգության երաշխավորը»։ «Բացի այն, որ Ռուսաստանը մեր անվտանգության երաշխավորն է, շատ կարևոր է զգույշ լինել Ռուսաստանի հետ։ Ես զուտ պրագմատիկ բան եմ ասում: Այնպես որ, Ռուսաստանի դեմ կտրուկ քայլեր ձեռնարկելու կարիք չկա։ Էլ չխոսենք տնտեսական գործոնների մասին: Այս անորոշ իրավիճակը կարող է դեռ որոշ ժամանակ պահպանվել, բայց կգա «կամ-կամ» սկզբունքով ընտրելու ժամանակը։ Պետք է խուսափել Ռուսաստանի բացասական արձագանքից, եթե դուրս գանք ՀԱՊԿ-ից: Ի՞նչ ենք մենք դրա դիմաց ստանում Արևմուտքից։ Ավելին, Արևմուտքն ազնիվ է (մեզ հետ), մեզ ասում է, որ պետք չէ շտապել և դուրս գալ ՀԱՊԿ-ից»,- ասել է Սաֆրաստյանը։
ՀԱՊԿ-ից Հայաստանի դուրս գալը հղի է մի շարք շատ լուրջ ռիսկերով, հատկապես հաշվի առնելով Վաշինգտոնում տեղի ունեցած «եղանակի փոփոխությունը»։ Երևանի արտաքին քաղաքական «պահապանները»՝ ի դեմս դեմոկրատների, իրենց վերջին օրերն են անցկացնում Սպիտակ տանը։ Դոնալդ Թրամփի հաջորդ վարչակազմից, հայ փորձագետների միաձայն կարծիքով, ակնհայտորեն հնարավոր չէ ակնկալել նույն առաջնահերթ ուշադրությունը Հարավային Կովկասի նկատմամբ, ինչ «Բայդենի» ժամանակ էր վերջին չորս տարիների ընթացքում։ Բացի այդ, Թրամփը վճռական է տարածաշրջանում Հայաստանի բնական դաշնակիցներից մեկի՝ Իրանի հետ գործ ունենալ շատ ավելի կոշտ ձևով, քան իր առաջին նախագահական ժամկետում, բարձր է Թեհրանի հետ զինված հակամարտության մեջ մտնելու աստիճանը։
Հայաստանի համար ակնհայտ ռիսկերից մեկը հարցի տնտեսական բաղադրիչն է։ Թեև ՀԱՊԿ-ի և ԵԱՏՄ-ի իրավասությունները չեն համընկնում, ֆորմալ առումով, բայց առաջին կազմակերպությանն անդամակցությունը դարձել է եվրասիական ինտեգրացիոն ասոցիացիային միանալու որոշակի «ցատկահարթակ»։
Վերջերս Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային մաքսային ծառայությունը ներկայացրել է այն երկրների ցանկը, որոնք 2024 թվականի առաջին տասն ամիսների տվյալներով դարձել են Ռուսաստանի խոշորագույն առևտրային գործընկերները։ Հայաստանն այդ ցուցակի առաջին տասնյակում է: Անդրկովկասի այդ Հանրապետության վիճակագրական կոմիտեի տվյալներով 2024 թվականի 10 ամիսների ընթացքում Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև փոխադարձ առևտրի ծավալը գերազանցել է 10,8 մլրդ դոլարը՝ տարեկան 91,4 տոկոս աճով։ Միևնույն ժամանակ, առևտրատնտեսական հարաբերություններ իրականացնելու համար Ռուսաստանն ու Հայաստանը գրեթե ամբողջությամբ անցել են ազգային արժույթով վճարումներին, ռուսական ռուբլու մասնաբաժինը փոխադարձ վճարումներում հասել է 96,3 %-ի:
Հիմա հիշենք, որ ԱՄՆ-ի առևտրային գործընկերների ցանկում Հայաստանն ինչ-որ 170-րդ տեղում է։ Այստեղ ևս Երևանի համար բացարձակ «այլընտրանք» չկա։ Համաշխարհային տերության հետ ռազմաքաղաքական կապերի լիակատար դեգրադացիան, որը թեև մեծապես շեղված է Ուկրաինայի հետ զինված հակամարտությամբ՝ դրանից բխող բոլոր օբյեկտիվ հետևանքներով, չի կարող լրջորեն չազդել Հայաստանի տնտեսական կայունության վրա։ Եվ կարծես թե դա գիտակցում է Փաշինյանի իշխանությունը:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
