«Փաշինյանի կրեմլյան զիգզագներն ու արևմտյան թակարդը»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Հայաստանը պատրաստ է հենց այս ամիս խաղաղության պայմանագիր կնքել Ադրբեջանի հետ, և դա է երկրի պաշտոնական դիրքորոշումը, գրում է iarex.ru-ն։ Այդ մասին Մոսկվայում ԱՊՀ պետությունների ղեկավարների նեղ կազմով նիստում հայտարարել է Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը։ Նա կրկին առաջարկել է ստորագրել արդեն համաձայնեցված կետերը, իսկ չլուծված հարցերի քննարկումը թողնել ապագային։ Փաշինյանը նաև նշել է, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարները պայմանավորվել են ակտիվացնել աշխատանքները խաղաղության համաձայնագրի նախագծի հաստատումն ավարտին հասցնելու ուղղությամբ։ Այլ մանրամասներ չեն հաղորդվել։ Բայց հիմնականը մեկ բան է, Երևանն ու Բաքուն առայժմ մնում են իրենց շահերին:
Ի սկզբանե ԱՊՀ պետությունների ղեկավարների խորհրդի գագաթնաժողովից առաջ ենթադրվում էր, որ այդ ձևաչափով կարող է կայանալ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի եռակողմ հանդիպումն Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հետ։ Նախօրեին Նյու Յորքում ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովն ակնարկել էր իրադարձությունների զարգացման նման հնարավոր սցենարի մասին առաջարկելով վերադառնալ մոսկովյան տարածք հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը վերջնականապես լուծելու և խաղաղության պայմանագիր ստորագրելու նպատակով։ Սակայն ՌԴ նախագահի օգնական Յուրի Ուշակովը Մոսկվայում հայտարարել էր, որ Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի ղեկավարների միջև եռակողմ բանակցություններ վարելու պայմանավորվածություն «ձեռք չի բերվել»։ Նրա խոսքով, «նման գաղափար կար, բայց ոմանց կողմից չաջակցվեց»։ Այստեղից հետևում է, որ հանդիպում կազմակերպելու հարցով բանակցություններ վարվել են, սակայն, ըստ որոշ աղբյուրների, հայկական կողմը հրաժարվել է դրանից։ Կայացել են միայն Պուտին-Ալիև և Պուտին-Փաշինյան երկկողմ հանդիպումներ, իսկ իրենք՝ Բաքվի և Երևանի առաջնորդները, ընդամենը կարճ զրույց են անցկացրել Կրեմլում գագաթնաժողովի ձևաչափով։ Միևնույն ժամանակ, ԱՊՀ գլխավոր քարտուղար Սերգեյ Լեբեդևը նշել է, որ «ԱՊՀ բոլոր երկրների ղեկավարները, առանց բացառության, Ադրբեջանի և Հայաստանի ղեկավարներին մաղթել են, որ որքան հնարավոր է շուտ համաձայնության գան», թեև, ըստ նրա, «ոչ մեկը, իհարկե, կոնկրետ ժամկետներ չի նշել հիշելով, որ դա բարդ հարց է»։
Իրոք, հարցը ոչ միայն բարդ է, այլ որոշ առումներով նույնիսկ առեղծվածային։ Փաստն այն է, որ ելույթ ունենալով ԱՊՀ պետությունների ղեկավարների խորհրդի նեղ կազմով նիստում, Փաշինյանն ասել է, որ «Հայաստանն ու Ադրբեջանը պետք է որոշումներ կայացնեն առանցքային հարցերի շուրջ, որոնք են տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչումը, տարածքային պահանջներից հրաժարվելը և դրանք հետագայում չներկայացնելու պարտավորությունը»։ Բայց 2022 թվականի հոկտեմբերին Պրահայում, Եվրոպական քաղաքական համայնքի առաջին գագաթնաժողովի շրջանակում, որը համախմբեց եվրոպական մայրցամաքի երկրների մեծ մասի ղեկավարությանը, նա ստորագրեց փաստաթուղթ, ըստ որի Հայաստանը ճանաչում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը։ Հայկական ԶԼՄ-ները դրանից հետո հայտնեցին, որ այդ փաստաթուղթը, որը մշակվել է 1991 թվականի Ալմաթիի հռչակագրի հիման վրա, ստորագրել է Ալիևը, և որ այժմ ժամանակն է սկսել սահմանների սահմանազատման գործընթացը։ Այդ դեպքում ինչո՞ւ է Փաշինյանը հիմա խոսում Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունը ճանաչելու անհրաժեշտության մասին։ Եվ որտեղի՞ց և ինչու՞ առաջացավ Բաքվի պահանջը Երևանի նկատմամբ, որ նա կհրաժարվի «տարածքային պահանջներից Ադրբեջանի դեմ», որն ամրագրված է իր Սահմանադրությամբ, բայց ուղղակիորեն չի առնչվում 1991 թվականի Ալմաթիի հռչակագրին։ Եվ ինչո՞ւ է Բաքուն առաջ մղում, այսպես կոչված, «Արևմտյան Ադրբեջան» նախագծի սցենարը։
Մեր կարծիքով, դա Բաքվի միանշանակ հակաքայլն է ի պատասխան Երևանի արևմտյան ռազմականացման, որում նա իր համար պոտենցիալ սպառնալիքներ է տեսնում։ Դա առաջին հերթին։ Երկրորդ հերթին, ենթադրենք, որ Երևանն ու Բաքուն այս փուլում կորոշեն վերադառնալ մոսկովյան բանակցային հարթակ և կվերսկսեն երկխոսությունը խաղաղության պայմանագրի շուրջ։ Բայց այդ դեպքում շատ բան պետք է սկսել գրեթե զրոյից, քանի որ խաղաղության փաստաթղթի գոյություն ունեցող նախագիծը, որում բոլոր 16 կետերից 13-ը համարվում են համաձայնեցված, պատրաստվել են Արևմուտքի ուղղակի կամ անուղղակի մասնակցությամբ։ Այն չի հրապարակվել, սակայն, ըստ փորձագետների, պարունակում է շեղումներ 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունից (Ռուսաստան-Ադրբեջան-Հայաստան), որով ավարտվել է ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմը։ Ճիշտ է, Հայաստանը, ասել է ՌԴ փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը, «պաշտոնապես» հետ չի վերցնում իր ստորագրությունը խաղաղության եռակողմ հայտարարությունից, բայց աշխատանքային խմբի շրջանակներում տարածաշրջանում հաղորդակցությունների ապաշրջափակման շուրջ մեկ ու կես տարի է այդ ձևաչափով առաջընթաց չկա:
Դա խոսում է այն մասին, որ Բաքուն, ի սկզբանե համաձայնվելով «խաղ» խաղալ Երևանի հետ այլ հարթակներում, նրան մղում է արևմտյան ծուղակի մեջ ստեղծելով մի իրավիճակ, որը զրոյացնում է նրա արևմտյան դրեյֆի արդյունավետությունը։ Հայաստանը, ըստ երևույթին, չէր սպասում, որ Ադրբեջանը կմանևրեր Ռուսաստանի ուղղությամբ հավատալով, որ կկարողանա Թուրքիայի մասնակցությամբ, ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի կուլիսային աջակցությամբ իր հետ կապված բոլոր խնդիրները լուծել հակառուսական ուղղվածության հարթակում։ Բայց, ի վերջո, Երևանը մնացել է ոչնչով, չկա խաղաղության պայմանագիր Ադրբեջանի հետ, հարաբերությունները Թուրքիայի հետ չեն կարգավորվել, դժվարություններ կան Ռուսաստանի հետ և խնդիրներ Իրանի հետ։ Փոխարենը մատնանշվում են հեռավոր «արևմտյան հույսերի հորիզոններ» և կան անիրատեսական սպասումներ։ Եվ ևս մեկ բան: Հայաստանը ԱՊՀ երկրների ղեկավարների մոսկովյան գագաթնաժողովում չի միացել ընդունված երկու հայտարարություններին՝ «Եվրասիայում անվտանգության ապահովման սկզբունքների մասին» և «Միջազգային հարաբերություններում միակողմանի միջոցների անթույլատրելիության մասին»։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
