«Հարավային Կովկասը խորը փոփոխություններ է կրում մի քանի տասնամյակ ուժերի բավականին կայուն հավասարակշռությունից հետո»
ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ
Մեկուկես ամիս առաջ, երբ Հնդկաստանի վարչապետ Նարենդրա Մոդին այցելել էր Մոսկվա, իսկ Վաշինգտոնում ընթանում էր ՆԱՏՕ-ի գագաթնաժողովը, rg.ru-ն իր էջում ներկայացրեց միջազգային հարաբերությունների կազմակերպման երկու ներկայիս մոդելները։
Առաջինը, որը գրավում է աշխարհի պետությունների մեծամասնությունը, պրագմատիկ գործընկերությունն է առանց ֆիքսված պարտավորությունների, հիմնված փոխադարձ շահերի բովանդակային ըմբռնման վրա և թույլ է տալիս կապեր հաստատել յուրաքանչյուր և մյուս խաղացողների միջև: Երկրորդը խիստ պարտավորություններն են ֆիքսված դաշինքի շրջանակներում, որը հիմնված է ընդհանուր գաղափարական սկզբունքների վրա և ենթադրում է դաշինքային կարգապահություն, այսինքն միասնական քաղաքականություն արտաքին խաղացողների նկատմամբ։ Սա բնորոշ է հավաքական կամ քաղաքական Արևմուտքի երկրներին։
Մոդին հիմա էլ այցելել է Կիև և Վարշավա վերահաստատելով Հնդկաստանի հավատարմությունն առաջին տեսակի փոխգործակցությանը: Սակայն նրա Մոսկվայի համար ծայրաստիճան անբարյացակամ մայրաքաղաքներ ժամանելը ոչ մի կերպ չի չեղարկում նրա Ռուսաստան բեղմնավոր այցի արդյունքները։ Այս ամենն ընդգծում է, որ Նյու Դելին խստորեն հեռու է մնում հակամարտությունից և պահպանում է իր համար օգտակար շփումները, ոչ մի անձնական բան, միայն սեփական զարգացման շահեր:
Միջազգային փոխգործակցության տարբեր մոդելների թեման վերաբերում է ոչ միայն մեծ միջազգային ասպարեզին, այլ նաև ավելի փոքր տեղական թատրոններին։ Նախագահ Վլադիմիր Պուտինը պետական այցով մեկնել է Ադրբեջան, որը մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել։ Պատճառը պարզ է: Հարավային Կովկասը խորը փոփոխություններ է կրել մի քանի տասնամյակ ուժերի բավականին կայուն հավասարակշռությունից հետո: Ադրբեջանը նկատելիորեն ամրապնդել է իր դիրքերը Ղարաբաղի հարցը լուծելով իր օգտին։ Հայաստանը փորձում է օգուտ քաղել սեփական ցավալի ձախողումից՝ ձերբազատվելով Ղարաբաղի հետ կապված անելիքների գլխացավանքից, և վերկողմնորոշվում է դեպի արևմտյան հանրության հետ առաջնահերթ համագործակցությանը: Ֆորմալ առումով Երևանը մնում է Մոսկվայի դաշնակիցը և՛ երկկողմ, և՛ բազմակողմ (ՀԱՊԿ) մակարդակներում։ Իրականում այստեղ նշաձողերի փոփոխությունն անկասկած է, ընդ որում անգամ Հայաստանի ղեկավարությունն է անընդհատ խոսում այդ մասին:
Եթե նայեք իրավիճակին նկարագրված երկու մոդելների տեսանկյունից, ապա հետաքրքիր պատկեր է ստացվում։ Ադրբեջանը հետևողականորեն գործում է առաջին տիպի տրամաբանությամբ: 1990-ականներից Բաքուն միայն հազվադեպ է փորձեր արել մուտք գործելու կազմակերպություններ, որոնք տեսականորեն կարող են զարգանալ դաշինքի մակարդակով՝ ՎՈՒԱՄ, Արևելյան գործընկերություն: Մնացած ամեն ինչում Ադրբեջանը հենվել է տարբեր աստիճանի սերտ հարաբերությունների վրա, բայց շատ տարբեր պետությունների հետ: Հասկանալի է, որ, ասենք, Թուրքիան է միշտ առանձնացել այդ ամենից։ Բաքուն խուսափել է պարտադիր դաշինքներից, որոնք կսահմանափակեին ուրիշների հետ փոխգործակցելու նրա հնարավորությունները:
Հայաստանն այլ մոդելի է պատկանում: Երևանը հենվել է դաշինքի տիպի հարաբերությունների վրա: Ճիշտ է, նախկին ԽՍՀՄ տարածքում դաշինքներ ստեղծելու փորձերը երբեք այնքան հետևողական և հստակ չեն եղել, որքան եվրատլանտյան աշխարհում, բայց այնուամենայնիվ: Կոլեկտիվ ձևաչափերի Հայաստանի ձգտումը պայմանավորված է անվտանգության պատմականորեն ձևավորված ծանր իրավիճակով։ Իհարկե, որոշիչ երաշխիքները ոչ թե ռազմական դաշինքն է (օրինակ ՀԱՊԿ-ը), այլ հենց Ռուսաստանը։ Հանուն դրա էլ Հայաստանը մասնակցել է այն ռազմաքաղաքական, մասամբ տնտեսական (ԵԱՏՄ) կազմակերպություններին, որտեղ Մոսկվան առաջատար գործընկեր է։
Այժմ իրավիճակը փոխվել է: Պատճառների մասին քննարկումը թողնենք մեկ այլ առիթի, բայց փաստն այն է, որ Երևանը ցանկանում է դուրս գալ այն սխեմայից, որի շրջանակներում գործել է։ Բնականաբար, Ռուսաստանը ոգևորված չէ դրանով, սակայն Հայաստանը պահելու համար կտրուկ քայլեր չի ձեռնարկում։ Գործընկերությունները դիվերսիֆիկացնելու և դաշինքային համակարգերից դուրս գալու ցանկությունը, որի մասին հայտարարում է Երևանը, նրա ինքնիշխան իրավունքն է։ Այնուամենայնիվ, մեկ այլ մոդելի անցնելու համար պահանջվում է հավասար հեռավորություն պահպանել բոլորից, այլ ոչ թե բլոկային տրամաբանությամբ որոշ հարաբերություններ փոխարինել մյուսներով: Հայաստանի դեպքում այլընտրանքը (իրական, թե մտացածին՝ դա առանձին հարց է) դեպի մեկ այլ համայնք՝ արևմտյան համայնքի գնալն է։ Հաշվի առնելով Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև սուր ճգնաժամը, դժվար է պատկերացնել, որ այդ տեսակի փոփոխություններն այս պահին կանցնեն հարթ և առանց ցավի։ Ավելին, Հայաստանի ղեկավարությունն օգտագործում է վերջին տարիների ցնցումների համար Ռուսաստանի պատասխանատվության մասին փաստարկները որպես նման անցումն օրինականացնելու գործիք։
Հարավային Կովկասում իրավիճակը ստատիկ չէ, և Ադրբեջանը, Հայաստանը և Վրաստանը տարբեր բուռն գործընթացների կենտրոնում են։ Վրաստանն, ի դեպ, նույն երկընտրանքի մեկ այլ օրինակն է։ Եթե Հայաստանը ջանքեր է գործադրում Ռուսաստանից հեռանալու համար, ապա Վրաստանը ջանքեր է գործադրում Արևմուտքից հեռանալու համար։ Կապերի խզման մասին, իհարկե, խոսք չկա, սակայն Թբիլիսին ձգտում է հաստատել արտաքին աշխարհի հետ հարաբերություններն ինքնուրույն կարգավորելու իր իրավունքը։ Արևմուտքը նյարդայնացած է արձագանքում դրան: Այնտեղ առաջիկա ընտրությունները ցույց կտան, թե որքանո՞վ է իրատեսական այն, որ փոքր երկիրը, որը չունի օրինակ ադրբեջանական ռեսուրսներ, կկարողանա պաշտպանել իր ինքնիշխանության շրջանակները։ Հարավային Կովկասում փոփոխությունների դինամիկան հաստատում է, որ ամբողջ աշխարհն է ընդգրկված նմանատիպ գործընթացների մեջ։ Իրականում փոխազդեցության երկու մոդելներն էլ կշարունակեն գոյակցել: Այնուամենայնիվ, այդ ամենի բոլոր մասնակիցները պետք է տեղյակ լինեն յուրաքանչյուր դեպքում ռիսկերի և հնարավորությունների հավասարակշռության մասին:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
