Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … ափսե

Ափսեն մետաղից, կերամիկայից, հախճապակուց և այլ նյութերից  պատրաստված տափակ ու կլոր աման է կերակրի համար: Ափսեների պատմությունը  որպես տարողություն որոնցում սնունդ է դրվում  սկսվել է դեռևս նեոլիթյան դարաշրջանում: Ընդ որում ափսեն ավելի շուտ է հայտնվել քան գդալն ու պատառաքաղը: Այն ժամանակ դրանք իրենցից ներկայացրել են  թրծած կավե շերտեր:

Աստիճանաբար խեցեգործության հմտությունները զարգացել են  և հին աշխարհում կերամիկական ափսեների ստեղծումը դարձել է արվեստ: Հին Հունաստանում և Հռոմում խեցեգործությունը սկսել է ծաղկում ապրել և հայտնվել են ափսեանման տարողություններ, անգամ զարդարված նկարներով, իսկ հետագայում նաև էմալապատ: Այդպես սկսել են հայտնվել ամենօրյա, տոնական և դեկորատիվ ափսեները: Ընդ որում սկսել են ափսեներ պատրաստել ոչ միայն կավից, այլ նաև օրինակ ոսկուց և արծաթից:

Հին Հռոմում սկսել են նաև ափսեներ պատրաստել անագից և կապարից: Արևելքում, մասնավորապես Չինաստանում, ճենապակե ափսեները հայտնվել են մեր թվարկության 7-րդ դարում: Չինացիները սովորել են ստանալ թափանցիկ պինդ ճենապակի և դրանից իրեր պատրաստել: Սակայն ճենապակին Եվրոպա է հասել  միայն 14-րդ  դարում, երբ դրանցից չինական կայսրը  նվիրել է  ֆրանսիայի թագավորին: Այդ ժամանակներից ճենապակին դարձել է եվրոպական թագավորական ընտանիքների օգտագործման հիմնական սպասքեղենի տեսակը: Իսկ մինչ այդ 8-րդ դարի եվրոպական թագավորական սեղաններին սնունդը դրվում էր կաղնե հաստ սեղանների վրա փորված խոռոչներում: 

Հասարակ մարդկանց մոտ միջնադարյան Եվրոպայում սնունդը դրվում էր շատ պինդ հացի մեծ կտորների վրա, որից հետո կամ վերջում ուտում էին յուղով ծծված այդ հացի կտորները, կամ էլ տալիս էին շներին:  Ավելի ուշ սկսել են օգտագործել մեջտեղից թեթևակի փորված տախտակի կտորներ, սակայն սնունդն այդ ափսեների մեջ դառնում էր դառնահամ՝ կապված փայտանյութի յուղով ներծծման և կեղտոտության հետ: Իսկ հեղուկ ուտեստները՝ սուպերը սովորաբար ուտում էին կաթսայից կամ էլ կաթսայանման մեկ մեծ ամանից, բայց միշտ էլ դա մի քանի հոգու համար էր նախատեսված լինում: 14-15-րդ Ֆրանսիայում բացի կավե ափսեները սկսել են օգտագործել նաև անագից, ինչպես նաև երկաթից, ոսկուց և արծաթից պատրաստված ափսեներ: Այդ ափսեները նման չեն եղել ներկայումս օգտագործվող ափսեներին, քանի որ եղել են քառակուսու ձևով:

Առօրյա կյանքում ափսեների օգտագործման պատմությունը Ռուսաստանում սկսվել է միայն 15-րդ դարում: Մինչ այդ օգտագործվել են փայտից կամ կավից պատրաստված խորունկ այնպիսի ամաններ, որոնց չափերը երբեմն եղել են բավականին նշանակալի, և որից կերել է ամբողջ բազմանդամ ընտանիքը: 1708 թվականին Մեյսենի գերմանացի բրուտները բացահայտել են չինացիների ճենապակու արտադրության գաղտնիքը և շատ արագ հայտնվել են ճենապակուց ափսեներ արտադրողներ:

Հայաստանում հաստատապես հնում որպես ափսե է ծառայել լավաշը: Լավաշի կարևոր առանձնահատկությունը նրա բազմաֆունկցիոնալությունն է, որը թույլ է տալիս, որ այն օգտագործվի որպես գդալ, ափսե կամ էլ անձեռոցիկ:

Կ. Խաչիկյան