Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ … ստեպլեր
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Այսօր, հավանաբար, թղթերի հետ աշխատող յուրաքանչյուր անձ օգտագործում է ստեպլեր (հայերեն կարելի է անվանել նաև կարիչ), բայց քչերը գիտեն դրա ծագման պատմությունը: Առաջին անգամ ժամանակակից ստեպլերների նմանության իր ստեղծել պատվիրել է 18-րդ դարում ապրած ֆրանսիացի թագավոր Լյուդովիկոս 15-րդը: Այդ սարքի կարիչ մեխերը՝ պայտիկները (ռուսերեն Скобы) զարդարված են եղել արքայական նշանով: Գրագետ մարդկանց թվի աճի հետ պայմանավորված աճել է նաև գրագրությամբ և փաստաթղթերի հետ աշխատող մարդկանց թիվը, և արդյունքում առաջացել է թղթերը իրար կպցնելու անհրաժեշտություն: 19-րդ դարի երկրորդ կեսերին Ջորջ Մաք Գիլլին ստացել է լատունե թերթերը իրար կպցնելու սարքի առաջին արտոնագիրը: Շուտով նա արտոնագրել է ևս մեկ նման գյուտ, որն արդեն նախատեսված է եղել թղթի թերթերը կարելու համար և այդ սարքի անվանումն է եղել «McGill Single Stroke Staple Press» (այստեղից էլ առաջացել է ստեպլեր անվանումը): Սկզբնապես, այս սարքի մեջ հնարավոր էր տեղադրվել միայն մեկ կարիչ պայտիկ: «Ստապլեր» անվանումը հայտնվել է այդ սարքի հայտնագործումից բավականին ուշ: Մինչև 1909 թվականը թղթի կարիչները կոչվել են այն արտադրող ընկերությունների անուններով (օրինակ ՝ «Hotchkiss») կամ պարզապես կոչվել են «կարիչներ»: Ամերիկայի գրասենյակներում այդպիսի սարքեր սկսել են օգտագործվել միայն 1914 թվականից, սակայն դա մասսայական չի եղել: Ըստ վիճակագրության մոտավորապես 500 գրասենյակային աշխատակցի բաժին է ընկել մեկ ստեպլեր: Եվ սա զարմանալի չէ, քանի որ այն ժամանակվա կարիչները բավականին դժվար էր օգտագործել: Դրանց մեջ տեղադրվել է միայն մեկ կարիչ պայտիկ, ինչը և մեծ դժվարություններ է առաջացրել: Ամենայն հավանականությամբ, հենց դա էլ հանդիսանում էր ստեպլերների հազվադեպ օգտագործման պատճառը: Այնուհետև 1923 թվականին «Boston Wire Stitcher Co» ընկերությունը ստեղծել և ներկայացրել է ստեպլեր, որի մեջ սոսնձված կարիչ պայտիկների մի ամբողջ ժապավեն է դրվում: Օգտագործման դյուրինության առումով դա մրցակից չի ունեցել, ինչն էլ թույլ է տվել այդ արտադրանքին արագորեն նվաճել շուկան: Ժամանակակից մեխանիկական ստեպլերին նման մոդել «Swingline» ընկերությունը սկսել է արտադրել 1930-ականների կեսերից: Սարքը կարիչ պայտիկներով լիցքավորելու համար բավական էր բացել նրա վերին կափարիչը և տեղադրել կարիչ պայտիկները: Դրանից որոշ ժամանակ անց ստեղծվել են էլեկտրական ստեպլերները, սակայն այնուամենայնիվ գրասենյակային աշխատանքների համար սովորաբար բավարարում են նաև մեխանիկական ստեպլերները: 1997 թվականին գյուտարար Քրիստիան Բերգերը հայտնագործել, ապա 1999 թվականին ԱՄՆ-ում արտոնագրել է «առանց կարիչ պայտիկների կարիչը», որի պաշտոնական անվանումն է «Device for mechanically binding documents»: Այս նորագույն ստեպլերի միջոցով հնարավոր է ոչ մեծ քանակի թղթեր կարել հենց թղթից պոկված շերտիկների օգնությամբ: Առանց պայտիկների ստեպլերի առավելությունը այն է, որ այն պետք չէ լիցքավորել, չկա ծախսվող կարիչ նյութ, իսկ դրանով կարված թղթերը հեշտ է իրարից առանձնացնել, ընդ որում դրանից հետո թղթերի վրա մնում է միայն քիչ նկատելի կտրվածք: Ոչ կարևոր առավելություն է նաև այն, որ նման կերպ կարված թղթերը չեն գունավորվում մետաղական պայտիկների տարիների ընթացքում ժանգոտելուց և բացի դա այդ ստեպլերը լրիվ անվտանգ է երեխաների համար:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
