Հայերի ցեղասպանության ճանաչումը. խոշոր շահում, թե՞ դատարկ ձևականություն
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
naked-science.ru-ն գրում է, որ Օսմանյան կայսրության տարածքում հայերի նկատմամբ 1915 թվականին իրականացվել է ցեղասպանություն, և բոլոր միջազգային իրավական պայմանագրերի համաձայն՝ ժամանակակից Թուրքիան է համարվում այս կայսրության իրավահաջորդը: Ցեղասպանությունը ճանաչվում է որպես հանցագործություն, որին հաջորդում է պատասխանատվությունը:
Տեսականորեն, միայն Հայաստանից ստացված Հայոց ցեղասպանության մասին հայցը բավարար է դիմելու ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանին: Հասկանալի է, որ այդ հայցի արդյունքը պետք է լինի Միջազգային դատարանի որոշումը ցեղասպանության համար թուրքական պետության պատասխանատվության մասին: Տեսականորեն դա նշանակում է, որ դատարանը կարող է որոշել հայերին վերադարձնել գոնե այն հողերը, որոնց վրա ապրել են նրանց նախնիները մինչև 1915 թվականը՝ Արևմտյան Հայաստանը Արարատի հետ միասին: Ժամանակակից փոքր Հայաստանի համար դրանք նշանակալի տարածքներ են: Մեծ հավանականությամբ, նման վերադարձի դեպքում Երևանը նույնիսկ չի էլ դնի փոխհատուցման հարցը, քանի որ գոհ կլիներ ամբողջ գործի արդյունքներից:
Մեծ երևակայություն պետք չէ ունենալ Հայաստանի համար բացասական սցենար պատկերացնելու համար: Բանն անգամ այն չէ, որ Թուրքիան կարող է փորձել ասել, որ ինքը Օսմանյան կայսրություն իրավահաջորդը չէ (չնայած զուտ իրավական տեսանկյունից, այդ փաստարկը ևս կարող է նշանակալից լինել): Պետք է հասկանալ, որ դատարան դիմելը մի բան է, իսկ հաղթելը հիմնովին այլ բան: Տարբեր երկրների մշակույթներում կան շատ հիանալի ասացվածքներ դատարանների մասին: Դրանցից մեկն է. «Ուժը հայտնվեց՝ օրենքը մեռավ»: Սա նշանակում է, որ իրական կյանքում հաճախ կարևոր է ոչ թե դատարանի կամ օրենքի որոշումը, այլ թե որ կողմում է ուժը: Թվում է, թե ինչո՞ւ Միջազգային դատարանը չի կարող Թուրքիայի դեմ որոշում ընդունել: Բազմաթիվ պատճառներ կան: Նախ, Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի անդամ է: Իսկ դաշինքի նպատակն է պաշտպանել մասնակից երկրների տարածքները: Բայց նույնիսկ եթե պատկերացնենք, որ Թուրքիան հանկարծ լքել է ՆԱՏՕ-ն (ինչը դժվար թե տեղի ունենա), մնում է «երկրորդ հարցը». ինչպե՞ս է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը ապահովելու Միջազգային դատարանի Հայաստանին հողեր փոխանցելու կամ հատուցումների վերաբերյալ որոշումը: Տնտեսական պատժամիջոցներն ու Թուրքիայի շրջափակումը քիչ իմաստ ունեն. Բոսֆորը և Դարդանելը վերահսկող Անկարան ի վիճակի է ավելի շատ վնաս հասցնել միջազգային առևտրին, քան պատժամիջոցները իրեն: Այլ կերպ ասած՝ միայն ռազմական ուժը կարող է ազդել Թուրքիայի վրա: Բայց վերջին տասնամյակների պատմությունից լավ հայտնի է, որ ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան հարձակվում են միայն թույլերի վրա: Իսկ Թուրքիան, ռազմական կարողությունների տեսանկյունից, հենց ուժեղ երկիր է, այլ ոչ թե Սիրիա կամ Իրաք է. նրա հետ պատերազմը շատ արյուն կարժենա արևմտյան կոալիցիային: Սա նշանակում է, որ Արևմուտքը երբեք չի համարձակվի դա անել: Սկզբունքորեն Ռուսաստանն ու Չինաստանն են ունակ գնալ նշանակալի կորուստներով պատերազմի, բայց դժվար թե նրանք ցանկանան նման կերպ իրականացնել Միջազգային դատարանի որոշումը:
Վերոգրյալից կարող է թվալ, որ ամեն ինչ վատ է, գրավյալ Արևմտյան Հայաստանում Թուրքիայի դիրքերը անսասան են, և պատմական արդարությունը վերականգնելու հույսեր չկան: Իհարկե կան, բայց այլ դեպքում: Անկարայի ուժեղ կողմերը, ի վերջո, կարող են դառնալ նրա թույլ կողմը, ինչպես դա տեղի է ունեցել ոչ մեկ անգամ Թուրքիայի պատմության մեջ:
Եթե վերցնեք աշխարհի առաջին տասնյակի տնտեսությունները, որտեղ ներառված է նաև Անկարան, ապա պարզվում է, որ միայն ԱՄՆ-ը, Չինաստանը, Հնդկաստանը, Ռուսաստանը և Թուրքիան են համարվում անկախ և ակտիվ արտաքին քաղաքականությամբ և զինված ուժերով տերություններ, և որոնք ունակ են առանց արտաքին աջակցություն պատերազմելու: Անգլիայի և Ֆրանսիայի նման հին տերություններն այլևս իրենցից ոչ մի լուրջ բան չեն ներկայացնում: Բայց ներկայումս Թուրքիան պարզապես լուրջ գլխացավանք է Վաշինգտոնի ու Մոսկվայի համար, խնդիրն այն է, որ նրա տնտեսությունն աճում է: Մեկ այլ փաստ ևս. Անկարան սովորություն չունի հավատարիմ լինել ցանկացած դաշնակցի: Թուրքիային հաջողվել է «գցել» ինչպես Վաշինգտոնին, այնպես էլ Մոսկվային: Այո, Ամերիկան և Ռուսաստանը դեռ գործ են վարում թուրքերի հետ, բայց խստորեն պարադիգմի շրջանակներում. «Քանի դեռ դա իրենց շահերից է բխում՝ ընկերներ են, եթե դա չկա՝ անմիջապես կանգ են առնում»: Էրդողանը որպես անձ, առանձնապես հաճելի չէ ո՛չ ռուսներին (մեջքից դանակահարելու ունակությունը), ո՛չ էլ ամերիկացիներին (թույլ վերահսկողության պատճառով):
Որքան ուժեղ է դառնում Անկարան, այնքան մեծ է այդ պետության նկատմամբ անհանգստությունը մյուս մեծ տերությունների շրջանում: Վաղ թե ուշ նրանք գուցե ցանկանան զսպել թուրքական ազդեցությունը: Ավելին, ինչպես ցույց է տալիս Ադրբեջանի օրինակը, այն ի վիճակի է ցանկացած պահի կրակ վառել դաշնակցի Ռուսաստանի շուրջ: Բացի դա Անկարայի հարաբերությունները Հունաստանի հետ կամ նրա գործերը Կիպրոսում ցանկացած պահի կարող են սեպ խրվել ՆԱՏՕ-ի երկրների հարաբերությունների մեջ: Այս իմաստով թուրքերն իրենք են ունակ դառնալ իրենց հիմնական խնդիրը: Եթե նրանց տնտեսական և ռազմական հզորությունը շարունակի աճել նույն տեմպերով, հաջողություններից գլխապտույտ զգալով, Անկարան կարող է ցանկանալ սեփական միջուկային զենք ունենալ: Էրդողանի նման մեկի կարմիր կոճակ ունենալու մտքից անգամ Մոսկվան և Վաշինգտոնը խորը կմտահոգվեն, և ամեն ինչ կանեն թուրքերին կանգնեցնելու համար: Եթե իրագործվի վերը նկարագրված սցենարը, ապա Հայոց ցեղասպանության հարցում ինչպես Ռուսաստանի, այնպես էլ ԱՄՆ-ի կոնսենսուսի առկայությունը կարող է շատ կարևոր դառնալ: Եթե Թուրքիայի դեմ ուժ պետք է կիրառվի, ապա ընդհանուր առմամբ ընդունված ցեղասպանության ակտը իսկապես կարող է հանգեցնել որոշ իրական հետևանքների Օսմանյան կայսրության ժառանգորդի համար: Օրինակ սահմանների վերանայման ի հօգուտ նրանց, ում ինքը ժամանակին ցեղասպանության է ենթարկել:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
