Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ՝ լապշա արագ պատրաստման
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Լապշան մակարոնային ուտելիք է, որն իրենից ներկայացնում է խմորե նեղ, երկար շերտեր: Ուտելիքի հայրենիքը հանդիսանում է Չինաստանը: Պատրաստվում է ցորենի, բրնձի ալյուրի և ջրի խառնուրդից: Լապշա են անվանում նաև ընդհանուր առմամբ մակարոնային արտադրանքը, օրինակ վերմիշելը դա իտալական լապշան է, մակարոնը՝ խողովակավոր լապշան և այլն։ Լապշա բառի ծագումնաբանությունը պարզ չէ:
Ֆասմերի ստուգաբանական բառարանի համաձայն՝ լապշան ունի թուրքալեզու ծագում: Պ. Չերնիխի պատմաստուգաբանական բառարանով ենթադրվում է, որ «լապշա» բառը առաջացել է ռուսերեն՝ «лакать» (լակել) բառից, այսինքն՝ շան պես լեզվով կում-կում լակել: Մեկ այլ ենթադրություն էլ կա, որ այդ բառը նշանակել է խմորի բարակ շերտ, որը մանրացված է ձեռքով: Աշխարհի ամենահին լապշան չինականն է, և թվագրվում է մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակով: Չինական խոհանոցում այն կոչվել է ռամեն, ուդոն, սոմեն, սոբա նուդլս (ցորենի լապշա՝ բանջարեղենով) և այլն, հայկական, ադրբեջանական, թուրքական խոհանոցներում դա կոչվել է արիշտա, իսկ մարիական խոհանոցում՝ լակշա:
Արևելքից տեղափոխվելով Եվրոպա՝ լապշան բավականին տարատեսակներ է ստացել, մասնավորապես իտալական խոհանոցում, բայց ընդհանուր առմամաբ այդ ամենը չի փոխել այդ ուտեստը։ Հետագայում լապշային նոր շունչ է տվել Թայվանի բնակիչ ազգուցյամբ ճապոնացի Մոմոֆուկու Անդոն, որը հորինել է արագ պատրաստման լապշան: Ըստ պաշտոնական վարկածի` Անդոն հորինել է այդ ուտեստը, երբ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից անմիջապես հետո, ցուրտ երեկոյան, տեսել է մարդկանց երկար հերթը տաք լապշայի համար:
Արագ պատրաստման լապշան պատրաստելու համար պարզապես պետք է նրա վրա եռացող ջուր լցնել, մի փոքր խառնել և սպասել մի քանի րոպե, սովորաբար լապշան համովացնելու նպատակով կոմպլեկտում լինում են զանազան համեմունքներ, ինչպես նաև ձիթայուղ: 1958 թվականին Անդոյի ընկերությունն աշխարհում առաջինն անգամ արտադրել է արագ պատրաստման «Chikin Ramen» լապշան (ավանդական ճապոնական հավի մսի համով ռամէն ուտեստի հիմքի վրա): Արագ պատրաստման լապշայի պատմության մեջ կարևոր կետ է եղել 1971 թվականը, երբ «Nissin» ընկերությունը ներկայացրել է «Cup Noodle» արագ պատրաստման նոր լապշան (այսինքն ճապոներենից թարգմանաբար «ռամէն բաժակում») միանգամյա օգտագործման թեթև և անջրանցիկ տարայով։ Այս լապշան արդեն կարելի էր պատրաստել առանց որևէ ամանեղեն օգտագործելու՝ հենց իր տարողության մեջ։ Հետագայում սկսել են նաև բաժակով լապշային ավելացնել մրգաչրեր, որը հնարավորություն է տվել անգամ նույն բաժակում լապշայով սուպեր պատրաստել։
Սկզբնապես արագ պատրաստման լապշան հանդիսացել է բացառիկ թանկարժեք ապրանք: Այն մոտ 6 անգամ ավելի թանկ է եղել, քան ավանդական սոբա և ուդոն լապշաները, բայց իրավիճակը ներկայում լրիվ ընդհակառակն է: Ներկայումս արագ պատրաստման լապշայի օգտագործումը անգամ տնտեսական ցուցանիշ է: 2005 թվականին Թաիլանդը սկսել է հրատարակել «Mama Noodles» ինդեքսը, որը ցույց է տալիս այդ լապշայի սպառումը: Եթե մարդիկ չեն կարող իրենց թույլ տալ թանկ սնունդ, դա հանգեցնում է արագ պատրաստման լապշայի սպառման ավելացմանը: 2000 թվականին Ճապոնիայում իրականացված կարծիքի հարցումները պարզել են, որ արագ պատրաստման լապշան ճապոնացիները համարում են 20-րդ դարի ճապոնական հիմնական գյուտը:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
