Արցախի հարցի լուծման հեռանկարային քրոնիկան
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Հայաստանի պարտության, Ղարաբաղի հանձնման հետպատերազմական այս ժամանակաշրջանում, երբ ղարաբաղյան հիմնախնդիրը Ռուսաստանն ու Թուրքիան լուծել են կացնահարմամբ՝ գլխատելով հայ ժողովրդի վերջին 30 տարվա հաղթանակները, երբ աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները վտանգավոր զարգացումներ են նախանշում, ահա այս բարդ ժամանակահատվածում, ներհայաստանյան կյանքում փոթորկվել է Ղարաբաղը փրկելու՝ առաջարկների, ծրագրերի անկանգ հեղեղը: Այդ հեղեղը ողողել է սոցցանցերը՝ փլուզելով հայ ժողովրդի վիրտուալ և իրական՝ պաշտպանական ամբարտակները: Ֆեյսբուքյան տիրույթում քննարկվող՝ Ղարաբաղը հանձնելու պատճառները եւ փրկելու առաջարկները ստանում են պարզունակ լուծումներ:
Հայաստանի բացակա քաղաքական մտքի պայմաններում ֆեյսբուքյան վիրտուալ հարթակը դարձել է Ղարաբաղի փրկության ծրագրի դրոշակակիրը: Ժամանակը կբացահայտի, թե որոնք են եղել Ղարաբաղի և Հայաստանի ինքնիշխանության հանձնման գլխավոր պատճառները՝ ներքին և արտաքին դավադրությո՞ւնը, ռազմաքաղաքական իշխանությունների վտանգավոր կարճամտությո՞ւնը և հաղթանակի ծրագրի բացակայությո՞ւնը, թե՞ այլ պատճառներ: Այս մեծ պարտության բոլոր մասնակիցները ոչ թե միայն պատմությանը, այլ այժմ են պարտավոր պատասխան տալ: Եվ այժմ Ղարաբաղի կորստի դեմ իրավացի ցասումը հայ ժողովրդին վերադարձնում է այն ժամանակները, երբ Խորհրդային Միությունում պայթեց ղարաբաղյան Շարժումը: Մենք այժմ վերադարձել ենք հենց այդ ժամանակները՝ 88-90 թվականները, երբ Ղարաբաղի ազատագրումը դարձավ համահայկական կարեւորության խնդիրը:
1988-ի և 2020-ի նմանությունը նաեւ այն է, որ Ղարաբաղի ազատագրումը հայ ժողովուրդը ստիպված է սկսել զրոյական կետից: Ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման առաջին ծրագիր-ուղղությունը մշակվել էր 30 տարի առաջ՝ Զորի Բալայանի կողմից: 30 տարվա ընթացքում այդ ծրագիրը փոխակերպումների ենթարկվեց, վերամիավորման ծրագրից փոխակերպվելով Ղարաբաղի անկախացման եւ դրա միջազգայնացման, ի վերջո, երբ ամեն ինչ տանուլ էր տրված՝ Ղարաբաղը Ռուսաստանին հանձնման ծրագրի: Զորի Բալայանը, որ մի ողջ քաղաքական ուղղությունն է ներկայացնում՝ «զորիբալայանիզմ» բացասական բնութագրմամբ, հայտնի է հայ-ռուսական հարաբերությունների հավերժացման գաղափարախոսությամբ և «Արթին պապի պես ռուսաց թագավորին նամակ» գրելու վարքագծով: Զորիբալայանիզմը բնազդորեն պատրաստ է անգամ Հայաստանը զոհաբերել Ղարաբաղի փրկության համար: Հրաժարվելով վերամիավորման գաղափարից՝ առաջ տանելով Ղարաբաղի անկախության անհեռանկար ծրագիրը, զորիբալայանիզմն ի վերջո հաղթեց մի մասով. Ղարաբաղն անկախություն չստացավ, սակայն մի մասը Ռուսաստանի կազմ մտավ:
Անդրանիկ Կիրակոսյան
