Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … Տպագրման մեքենա
ՖՈՏՈ
Գրամեքենան մեխանիկական, էլեկտրամեխանիկական կամ էլեկտրոնային-մեխանիկական սարք է, որը հագեցած է մի շարք ստեղներով, որոնց սեղմումը հանգեցնում է համապատասխան նիշերի տպագրությանը (շատ դեպքերում թղթի վրա): Այն լայնորեն կիրառվել է 19-20-րդ դարերում: Ներկայումս գրամեքենաները հիմնականում դուրս են եկել գործածությունից, դրանց գործառույթները կատարում են տպիչներով հագեցած անհատական համակարգիչները:
Ե՞րբ է հայտնվել առաջին գրամեքենան: Դյուրակիր տպագրության սարքերի պատմությունը սկսվել է քսաներորդ դարից շատ առաջ: Դա առաջին անգամ տեղի է ունեցել տասնութերորդ դարի սկզբին՝ 1714 թվականին: Այն ժամանակ Անգլիայի թագուհի Աննան պաշտոնական արտոնագիր է տվել Լոնդոնի ջրամատակարարման աշխատող Հենրի Միլին մի մեքենայի համար, որը հնարավորություն էր տալիս յուրաքանչյուր տառ տեղադրել առանձին և պահանջվող կարգով, տեքստը տպագրվում էր թղթի վրա հստակ և տեսանելի: Ցավոք, այդ սարքից ոչինչ չի պահպանվել, բացի արտոնագրի տեքստից:
Երկրորդ գրամեքենան նախագծվել է Գերմանիայում նույն դարի հիսունական թվականներին Ֆրիդրիխ ֆոն Կնաուսի կողմից։ Բայց այդ սարքին վիճակված չէր դառնալ հանրաճանաչ, այն մոռացվեց: Հաջորդը հերթը Ամերիկայինն էր։ 1829 թվականին Ամերիկայի քաղաքացի Ուիլյամ Օսթին Բերթը արտոնագրել է կույրերի համար նախատեսված գրամեքենա, որը կոչվում էր «տիպոգրաֆ»: Օգտագործելով դաջման հատուկ մեթոդ, տառերի նիշերը հստակ հետք էին թողնում հաստ թղթե ժապավենի վրա: Գյուտարարին անհանգստացրել էր կույրերի ճակատագիրը, նա ցանկանում էր աշխատանքով ապահովել նրանց։ Այդ գրամեքենան արտադրողների կողմից արձագանք չգտավ, բայց նրա գյուտում օգտագործվում էր տառերի շարժման լծակ օգտագործելու բեղմնավոր գաղափարը:
Հաջորդ «առաջին» գրամեքենան Սամուել Ֆրենսիսի գյուտն էր։ Նրա 1856 թվականի գրամեքենան ուներ շարժական լուֆտ, դատարկ տառերով լծակներ, հատուկ տպագրական թանաքով ներծծված ժապավեն և նույնիսկ զանգ, որը նախազգուշացնում էր տողի ավարտի մասին։ 19-րդ դարի կեսերին գրամեքենայի մեկ այլ նախատիպ էլ ստեղծվել է մի իտալացու կողմից։ Նա իր գյուտը անվանել է «գրելու կլավեսին» կամ «բանալիներով գրելու մեքենա»։ Դա ավելի ժամանակակից սարք էր, որը հնարավորություն էր տալիս մուտքագրման գործընթացում տեսնել գրավոր տեքստը։
1861 թվականին բրազիլացի մի քահանա էլ ստեղծել է սարքի իր տարբերակը: Այդ գյուտից ոգեշնչված Բրազիլիայի կայսր Պեդրո I-ը քահանային պարգևատրել է ոսկե մեդալով, իսկ սարքը դարձել է լատինաամերիկյան այդ երկրի իսկական հպարտությունը։ Բրազիլիայում այդ սարքն է մինչ այժմ համարվում առաջին գրամեքենան։
Տարբեր տեսակի տպագրական մեքենաները աստիճանաբար ավելի գործնական են դարձել ամենօրյա օգտագործման համար։ Ծանոթ QWERTY ստեղնաշարը հորինել է ինչ-որ Սքոուլզ: Գյուտարարները վերլուծել են տառերի համատեղելիությունը անգլերեն լեզվով և QWERTY-ն տարբերակ է ընդունվել, քանի որ այնտեղ հաճախակի համակցված տառերը հնարավորինս մոտ են տեղակայվում:
Դասական Անդերվուդ գրամեքենան թվագրվում է 1895 թվականով և այն հանրահայտ էր դարձել քսաներորդ դարի սկզբին: Դա աշխարհում առաջին գրամեքենան էր, որն իսկապես ապշեցուցիչ կոմերցիոն հաջողության էր հասել: Շուտով հայտնվել է մեկ այլ դասական մոդել։ Ամերիկացի Քրիստոֆեր Լաթամ Շոլզը արտոնագրել է սարք, որը մի քանի բարելավումներից հետո ստացել է «Remington No.1» կոմերցիոն անվանումը։ Այդ գրամեքենաները զանգվածային արտադրության էին:
1910 թվականին դրանցից ավելի քան երկու միլիոն էին օգտագործվում Ամերիկայում։ Նույնիսկ գրող Մարկ Տվենն էր իր համար գնել մեկ տպագրական մեքենա այդ շարքից։
Գրամեքենան պատմության մեջ ամենահեղափոխական գյուտերից մեկն է եղել։ Այն արագացրել է գրողների աշխատանքը, բարձրացրել գրասենյակների արտադրողականությունը և բարելավել աշխատողների փորձը: Այն նաև աշխատատեղեր է ապահովել կանանց համար, և ի վերջո, նախապատրաստել հասարակությանը համակարգիչների հայտնվելուն: Գրամեքենա ստեղծելու ճանապարհը երկար ու դժվար է եղել։ Այն ստեղծվել է դարերի աշխատանքի ընթացքում անթիվ մարդկանց կողմից։ Երկար ճանապարհորդությունից հետո գրամեքենան վերջապես հասել է իր նպատակին՝ մտնել յուրաքանչյուր մարդու կյանք, բայց ներկայուս այն արդեն մոռացված է։
Կ. Խաչիկյան
