Զոhեր, ձերբակալություններ և լարվածություն․ ի՞նչ է տեղի ունենում Իրանում

Իրանում, արդեն մի քանի շաբաթ է, չեն դադարում զանգվածային հակակառավարական բողոքի ցույցերը, որոնք սկիզբ են առել երկրի խորացող տնտեսական ճգնաժամի ֆոնին։ 2025 թվականի դեկտեմբերի 28-ին մեկնարկած բողոքի ալիքը սկզբնական շրջանում կրում էր սոցիալական բնույթ, սակայն կարճ ժամանակում վերածվեց համազգային շարժման՝ ընդգրկելով երկրի տասնյակ քաղաքներ և հազարավոր քաղաքացիներ։

Բողոքի ցույցերի հիմնական պատճառը Իրանի ազգային արժույթի՝ կտրուկ արժեզրկումն է, որն ուղեկցվեց բարձր գնաճով, աշխատավարձերի և կենսամակարդակի անկմամբ։ Տնտեսական այս ծանր իրավիճակը խորացրեց հասարակության դժգոհությունը, և հազարավոր քաղաքացիներ դուրս եկան փողոցներ՝ պահանջելով գների նվազեցում, սոցիալական պայմանների բարելավում և իշխանությունների կողմից հստակ լուծումներ։ Օրերի ընթացքում բողոքի ցույցերը տարածվեցին ոչ միայն մայրաքաղաք Թեհրանում, այլև երկրի մարզերում՝ վերածվելով լայնամաշտաբ բախումների։

Միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպությունների տվյալներով՝ բախումների ընթացքում զոհերի թիվը գերազանցել է 646-ը, որոնցից շուրջ 50-ը իրավապահ մարմինների ներկայացուցիչներ են։ Զոհերի թվում կան նաև քաղաքացիական անձիք և անչափահասներ։ Միաժամանակ հաղորդվում է ավելի քան 10.000 ձերբակալվածների մասին։ Պաշտոնական աղբյուրները կամ չեն հաստատում այս թվերը, կամ ներկայացնում են զգալիորեն ավելի ցածր տվյալներ։ Երկրում կատարվող իրավիճակի վերաբերյալ անկախ տեղեկատվության ստացումը զգալիորեն բարդացել է, քանի որ Իրանի իշխանությունները սահմանափակել են ինտերնետ կապը և արտաքին հաղորդակցությունը՝փորձելով կանխել տեսանյութերի և տեղեկությունների արտահոսքը երկրից։ Պաշտոնական Թեհրանը հայտարարում է, որ իրավիճակը գտնվում է վերահսկողության տակ և բողոքի շարժումը որակում է որպես արտաքին ուժերի կողմից հրահրված։

Իրանի նախագահ Մասութ Փեզեշքյանը հայտարարել է, որ կառավարությունը կենտրոնացած է հանրության մտահոգությունները հասցեագրելու վրա։ Նրա խոսքով՝ իրանցիների պահանջները «խելամիտ են», սակայն դա չի արդարացնում խռովություններն ու անկարգությունները։ Իրանում տեղի ունեցող իրադարձությունները լայն արձագանք են ստացել միջազգային հանրության շրջանում։ Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուն իր աջակցությունն է հայտնել ցուցարարներին՝ հայտարարելով, որ Իսրայելը դատապարտում է քաղաքացիական անձանց սպանությունները։

Ցուցարարների մահվան դեպքերի առնչությամբ խոր մտահոգություն է հայտնել նաև ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Անտոնիո Գուտերեշը։ Իր հայտարարության մեջ նա նշել է․ «Ցնցված եմ հաղորդագրություններից, վերջին օրերին Իրանի իշխանությունների կողմից ցուցարարների նկատմամբ բռնության և չափից շատ մեծ ուժի կիրառման մասին, ինչը հանգեցրել է զոհերի և վիրավորների։ Կոչ եմ անում Իրանի իշխանություններին ցուցաբերել առավելագույն զսպվածություն և զերծ մնալ ուժի անհարկի կամ անհամաչափ կիրառումից»։ 

Միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպություններն ու մի շարք երկրներ կոչ են անում ապահովել խաղաղ բնակչության անվտանգությունը, ազատ արձակել ապօրինի ձերբակալվածներին և թույլ տալ տեղեկատվության ազատ հոսքը։  Չնայած ուժային ճնշումներին՝ բողոքի գործողությունները ամբողջությամբ չեն դադարել։ Այսօր Իրանի տարբեր քաղաքներում շարունակվում են առանձին հավաքներ, գործադուլներ և քաղաքացիական անհնազանդության դրսևորումներ։

Ցուցարարները շարունակում են բարձրաձայնել ինչպես սոցիալական, այնպես էլ քաղաքական պահանջներ՝ քննադատելով իշխանությունների կառավարման մեթոդներն ու սահմանափակումները։ Իրանում ստեղծված իրավիճակը շարունակում է մնալ լարված, իսկ հետագա զարգացումները՝ անկանխատեսելի։ Տնտեսական խնդիրների չլուծված լինելու պայմաններում բողոքի ալիքի ամբողջական մարում դեռևս չի նկատվում, իսկ միջազգային հանրության ուշադրությունը շարունակում է կենտրոնացած մնալ Իրանում տեղի ունեցող իրադարձությունների վրա։