Բաքվին ու Երևանին պետք է «Մոնտրեի ցամաքային կոնվենցիա»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը Կատար կատարած պաշտոնական այցի շրջանակում արաբական Al Jazeera հեռուստաընկերությանը տված հարցազրույցում ինտրիգային հայտարարություն է արել՝ անդրադառնալով տարածաշրջանային տրանսպորտային ենթակառուցվածքների ապաշրջափակման խնդրին, գրում է iarex.ru-ն։
«Մենք պատրաստ ենք ապաշրջափակել ողջ տարածաշրջանային տրանսպորտային ենթակառուցվածքը, հաշվի առնելով , որ դա կօգնի կապել Արևելքը Արևմուտքի, Հյուսիսը Հարավի հետ և եթե նախագիծը կյանքի կոչվի, այն մեկ այլ հետաքրքիր ճանապարհ կլինի Ծոցի երկրները սևծովյան տնտեսական տարածաշրջանի հետ կապելու համար»,- նշել է ԱԳ նախարարը:
Այստեղ ինտրիգը նրանում է, որ Միրզոյանի հայտարարությունից հետևում է, որ հայկական կողմը նկատի ունի առաջին հերթին «Պարսից ծոց-Սև ծով» միջանցքը, որը, ինչպես նախկինում ասել էր Միրզոյանը, «թույլ կտա կրճատել հնդկական ապրանքների ճանապարհը Սև ծովով դեպի Ռուսաստան և եվրոպական երկրներ»։
Միաժամանակ նա պարզաբանել է, որ առևտրային ուղին կանցնի «Հյուսիս-Հարավ» Ռուսաստան- Ադրբեջան- Իրան միջազգային տրանսպորտային միջանցքին զուգահեռ։ Հնդկաստանից բեռները կարող են առաքվել Չաբահար նավահանգիստ (Իրանի հարավ-արևելք), այնուհետև ցամաքային ճանապարհով Հայաստան (ավտոճանապարհով կամ երկաթուղով), այնուհետև Վրաստան և այնտեղից Բուլղարիայի կամ Հունաստանի նավահանգիստներ կամ Ռուսաստան ( ծովային նավահանգիստներով կամ Վերին Լարսի անցակետով):
Բայց այդ նախագծով պետք չէ որևէ բան բացել, պարզապես անհրաժեշտ է ստեղծել համապատասխան ենթակառուցվածք: Այդ թեմայով Երևանի և Թեհրանի միջև բանակցությունները շարունակվում են 2016 թվականից, սակայն, ինչպես ասում են, «ձին դեռ չի ընկել»։ Ավելին, այդ նյութատեխնիկական ուղու մասին խոսակցությունները պարբերաբար մտցվում են քաղաքական շրջանառության մեջ, ելնելով կոնյուկտուրային աշխարհաքաղաքական նկատառումներից: Դրանք են Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև առճակատումը, Արևմուտքի կողմից Ռուսաստանի և Եվրոպայի սահմանով անցնող ապրանքների ցանկացած լայնածավալ տարանցումից հրաժարվելը, այլ արտաքին խաղացողների, այս դեպքում Հնդկաստանի, Անդրկովկասում ռազմավարական շահերի սահմանումը, Իրանի մտադրությունները հավասարակշռելու Թուրքիայի ազդեցությունը տարածաշրջանում։
Ներկայում Իրանը Թուրքիայի տարածքով մտնում է Եվրոպա, իսկ Ադրբեջանի տարածքով Ռուսաստան։ Այնուամենայնիվ Միրզոյանը խոսում է նաև Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ տարածաշրջանային միջանցքների ապաշրջափակման հնարավորությունների մասին։
Արտաքուստ այդ հայտարարությունն արվել է 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի Ռուսաստան-Ադրբեջան-Հայաստան եռակողմ խաղաղության համաձայնագրի ոգով։ Սակայն Բաքուն և Անկարան բարձրացնում են, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցքի» բացման հարցը, որը կկապի Ադրբեջանը Նախիջևանի և Թուրքիայի հետ։
Մինչ այժմ Հայաստանն ու Ադրբեջանը ցույց են տվել փոխզիջումների գնալու իրենց ոչ պատրաստ լինելը։ Բայց հիմա, երբ կողմերի միջև մեկնարկել է սահմանազատման գործընթացը, կարելի է այդ միջանցքի խնդրին նայել մի փոքր այլ տեսանկյունից։ Երբ Ադրբեջանն իր վերահսկողության տակ վերադարձրեց նախկինում Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կազմում գտնվող տարածքները, պարզ դարձավ, որ պետական սահմանը պետք է լինի այնտեղ, որտեղ երբեք չի եղել, համենայն դեպս երկու խորհրդային հանրապետությունների ի հայտ գալուց հետո: Այդ առնչությամբ Բաքուն, ինչպես գրում է հայ փորձագետներից մեկը, «սկսել է խցկվել Հայաստանի Սյունիքի մարզում գտնվող «գորշ գոտու» մեջ Նախիջևան ուղիղ մուտք գործելու մտադրությամբ»։
Քաղաքական կամքի առկայության դեպքում, Ադրբեջանի հետ փոխադարձ համաձայնությամբ այդ կոմունիկացիոն խնդրի լուծումը Հայաստանին իրական հնարավորություն կտա ճեղքելու շրջափակումը միաժամանակ ունենալով հայկական մաքսատներ՝ պահպանելով ինքնիշխան հսկողությունը այդ տարածքի վրա: Բայց Բաքուն դեռևս դեմ է, և հետամուտ է միջանցքի ինչ-որ «միջազգային», «վերպետական» կարգավիճակի գաղափարին, ինչը նշանակում է Հայաստանի ինքնիշխանության կորուստ պատմական Զանգեզուրի մի մասի նկատմամբ։
Իրանը նույնպես վախենում է դրանից։ Բայց պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ հայերն ու ադրբեջանցիները, որպես կանոն, միշտ խաղաղ գոյակցում են մեկ գլոբալ նախագծի շրջանակներում։ Դրա համար անհրաժեշտ է ստեղծել և ստորագրել «Մոնտրեի ցամաքային կոնվենցիան», որը կողմերի համար կստեղծի խաղի կանոններ, հստակ նշելով, թե ինչն է կարելի, ինչը՝ ոչ: Բայց արդյո՞ք Ռուսաստանին ձեռնտու է այն ամենը, ինչ տեղի է ունենում։
Դեպի Իրան տրանսպորտային միջանցք ստեղծելու տնտեսական հաշվարկն առայժմ ուրվագծվել է միայն թղթի վրա, այժմ միայն վերլուծություն է կատարվում, որը ներառում է ոչ միայն տնտեսական բաղադրիչը: Միգուցե Մոսկվա-Թեհրան դաշինքը տարածաշրջանում փոխհատուցի Անկարա-Բաքու կոալիցիայի ամրապնդմանը։ Հայաստանի համար միակ բոնուսը Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ հաղորդակցական կապեր ստանալու հնարավորությունն է և տնտեսական օգուտները, ինչը շեշտում են Բաքուն և Անկարան։ Ինչպես գրում է Forbes-ը, «չորս ծովեր և երկու օվկիանոսներ հավասարապես հարմարավետ մուտք ունենալու Երևանի գաղափարը պետք է միայն Երևանին»։
Հայաստանի չորս սահմաններից բաց են միայն երկուսը: Ադրբեջանը դադարելով ունենալ «Զանգեզուրի միջանցքի» կարիքը կարող է միայն խորհրդանշական ընկալել Հայաստանի հետ խաղաղության պայմանագիրը։ Եվ այդ ժամանակ Հայաստանի վիճակն այսպիսին կլինի. Ղարաբաղը չկա, Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները փչացած են, առկա են Իրանի հետ խնդիրներ Արևմուտքի հետ դաշինքի պատճառով, Ադրբեջանի հետ սահմանը ինչպես միշտ վտանգավոր է։ Այնպես որ, ինչ էլ ասեն, «Զանգեզուրի միջանցքը» մնում է միայն հեռանկարային, թեև այդ ծրագրի շուրջ իրավիճակը սկսել է փոխվել։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
