Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ…էլեկտրական շիկացման լամպ
ՖՈՏՈ
Լամպի արհեստական լույսն այնքան ամուր է մտել մեր առօրյա կյանք, որ մենք դադարել ենք նույնիսկ նկատել, թե որքան կարևոր է եղել այդ գյուտը: Մենք կարող ենք գնահատել դրա անհրաժեշտությունը միայն այն ժամանակ, երբ կարճաժամկետ անջատվում է էլեկտրամատակարարումն այն էլ եթե դա տեղի է ունենում երեկոյան, երբ մութ է: Նման պահերին սովորաբար ասում են, որ լույս չկա:
Փորձենք վերհիշել բոլոր նրանց, ովքեր ներդրում են ունեցել էլեկտրական լամպի ստեղծման պատմության մեջ: Առաջինը 1840 թվականին անգլիացի Դե լա Ռյուն էլույս ստանալու փորձեր կատարել վաակումե ապակե գլանում տեղադրված պլատինե մետաղալարով անց կացնելով էլեկտրական հոսանք: Բայց համարվում է, որ առաջին շիկացման լամպը հորինել է ռուս էլեկտրիկ ինժեներ Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Լոդիգինը: Որպես շիկացման թել նա օգտագործել է ածխածնային թելը, որը դրվել է վակուումային ապակե անոթի մեջ: 1874 թվականին ամռանը Լոդիգինն արտոնագիր է ստացել իր գյուտի համար: Բայց նա այդ ամենի վրա կանգ չի առել: Ալեքսանդր Նիկոլաևիչը շարունակել է իր հետազոտություններն աշխատելով որպես շիկացման թելիկ օգտագործել հրակայուն մետաղները: Դրանից մեկ տարի անց Վասիլի Ֆեդորովիչ Դիդրիխսոնին հաջողվել է բարելավել Լոդիգինի լամպը երկարացնելով դրա ծառայության ժամկետը: Նա առաջարկել է օդն ամբողջությամբ հանել ապակյա անոթից, ինչպես նաև օգտագործել ոչ թե մեկ, այլ մի քանի շիկացման թելեր: Լոդիգինին զուգահեռ նույն ուղղությամբ աշխատել է նաև ամերիկացի հայտնի գյուտարար Թոմաս Էդիսոնը: Իր շիկացման լամպի մեջ նա օգտագործել է պլատինե թելիկ, և 1879 թվականին արտոնագրել է իր գյուտը: Այնուամենայնիվ, նման շիկացման լամպը շատ թանկ է ստացվել, ուստի այն լայնորեն չի օգտագործվել: Ածխածնային թելիկին վերադառնալով Թոմասը մեկ տարի անց ստեղծում է լամպ, որն աշխատել է քառասուն ժամ: Ընդ որում նույն Էդիսոնն է հորինել լամպի հիմքն ու վարդակը, և որոշ ժամանակ անց սկսել է արտադրել էլեկտրական լամպեր և վաճառել դրանք հատը երկուսուկես դոլար գնով: Լամպը Էդսոնի հայտնագործությունը չէր, սակայն նա է դարձել այն լամպի և էլեկտրաբաշխիչ համակարգի ստեղծողը, որոնք ունակ են միասնական և խնայողաբար աշխատել: Այդ լամպերով նա ամբողջությամբ լուսավորել է իր հայտնագործությունների լաբորատորիան: Թոմաս Էդիսոնի շնորհիվ սկսվել է էլեկտրական էներգիայի դարաշրջանը: Նա երազում էր լուսավորել ամբողջ Նյու Յորքը, իսկ հետո՝ նաև ամբողջ աշխարհը: Դա տեղի է ունեցել 1882 թվականի սեպտեմբերի 5-ին՝ ժամը երեքին: Լոդիգինը, շարունակելով աշխատել հրակայուն մետաղների հետ, ստեղծել է վոլֆրամի և մոլիբդենի թելիկով էլեկտրական լամպը:
1906 թվականին General Electric- ը նրանից գնել է այդ գյուտի արտոնագիրը: Երեք տարի անց ընկերության աշխատակից Իրվինգ Լանգմուիրը հասել է լամպի վոլֆրամի թելիկի շահագործման ժամանակի ավելացմանը լամպի ապակյա անոթը իներտ գազ արգոնով լցնելով: Դրանից որոշ ժամանակ անց ամերիկացի ֆիզիկոս Ուիլյամ Դեյվիդ Քուլիջը կարողացել է բարելավել վոլֆրամի թելիկի պատրաստման տեխնոլոգիան: Այդ բոլոր գյուտերն էլ միասին թույլ են տվել, որ վոլֆրամի թելիկով շիկացման լամպն աստիճանաբար գրավի ամբողջ աշխարհի շուկան և դուրս մղի իր մրցակիցներին: Բայց դա միայն որոշ ժամանակով, ներկայումս շիկացման թելիկով լամպերն են դուրս մղվում այլ արդյունավետ լամպերի կողմից:
Կ. Խաչիկյան
