Stratfor. Ադրբեջանի՝ Հայաստան ներխուժելու հեռանկարների գնահատականը
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Չնայած Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի հարավային հատվածի և, այսպես կոչված, Զանգեզուրի միջանցքի ուժով գրավման հեռանկարին, Բաքուն, ամենայն հավանականությամբ, կձեռնարկի համեմատաբար փոքր տարածքային ներխուժումներ և միջսահմանային հրետակոծություններ՝ ստիպելու Հայաստանին համաձայնվել համաձայնագրին: Այս մասին ասվում է ամերիկյան վերլուծական Stratfor կենտրոնի հոդվածում։
Հոկտեմբերի 16-ին ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի խոսնակը կտրականապես հերքել է հոկտեմբերի 13-ի Politico-ի հաղորդագրությունն այն մասին, որ պետքարտուղար Էնթոնի Բլինքենը զգուշացրել է մի խումբ ամերիկացի օրենսդիրների, որ իր գերատեսչությունը հետևում է առաջիկա շաբաթներին ադրբեջանական ներխուժման հնարավորությանը Հայաստանի հարավային հատված: Թեև խոսնակն ասել է, որ հոդվածը «ոչ մի կերպ չի արտացոլում այն, ինչ պետքարտուղար Բլինքենն ասել է օրենսդիրներին», հրապարակման մեջ նշվում է, որ հայ-ադրբեջանական պատերազմի վերսկսման վաղաժամկետ շահարկումները կարող են ավելի հավանական լինել, քան նախկինում սպասվում էր:
Հայտարարությունները հնչում են այն բանից հետո, երբ հոկտեմբերի 8-ին Եվրամիությունում Հայաստանի նորանշանակ դեսպան Տիգրան Բալայանն ասել է, որ կա Հայաստան ադրբեջանական ներխուժման «անմիջական վտանգ», որը կարող է տեղի ունենալ շաբաթների ընթացքում: Նույն օրը Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարել է, որ Հայաստանին ռազմական օգնություն ուղարկելու Ֆրանսիայի որոշումը «նրան պատասխանատու կդարձնի Հայաստանի հետ ցանկացած նոր հակամարտության համար»։
Երկու հայտարարություններն էլ մեծացրել են արևմտյան մայրաքաղաքների մտավախությունը Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հետագա ռազմական առճակատման հնարավորության վերաբերյալ, թեև Ադրբեջանը հետ է վերադարձրել իր միջազգայնորեն ճանաչված տարածքը սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղի գրավումից հետո:
Լեռնային Ղարաբաղի իշխանությունները սեպտեմբերի 20-ին կուլ գնացին Ադրբեջանի պահանջներին՝ ցրելու իրենց զինված ուժերը և լքել տարածաշրջանը հումանիտար միջանցքներով՝ Ադրբեջանի կողմից տարածքը գրավելու ռազմական գործողություն սկսելուց մեկ օր անց:
Ալիևն ավելի վաղ զգուշացրել էր, որ Հայաստանում «[հայերի] հարմարավետ ապրելու միակ պայմանն այն է, որ Երևանը պետք է ընդունի Զանգեզուրի միջանցքով տարանցման Բաքվի պահանջները»։ Ալիևը նաև սպառնացել է չճանաչել Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունը, որը թաքնված սպառնալիք է՝ գրավել Հայաստանի հարավային հատվածը՝ դեպի Նախիջևանի էքսկլավ ցամաքային միջանցք ստեղծելու համար։
Խաղաղության համաձայնագիրը մնում է անհասկանալի, քանի որ Հայաստանի և Ադրբեջանի բարձրաստիճան պաշտոնյաների միջև բաց թողնված հանդիպումները սրում են լարվածությունը, իսկ Երևանն ու Բաքուն տարբերվում են իրենց աշխարհաքաղաքական հայացքներով:
Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը և Ադրբեջանի նախագահ Ալիևը վերջին անգամ հանդիպել են հուլիսին՝ Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղը գրավելուց շատ առաջ։ Այդ ժամանակից ի վեր տեղի է ունեցել երկու հանդիպում, որտեղ առաջնորդները կարող էին հանդիպել նորմալ պայմաններում: Դրանցից մեկը հոկտեմբերի 5-ի Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովն էր (որին մասնակցում էր Փաշինյանը, բայց ոչ Ալիևը) և ԱՊՀ գագաթնաժողովը՝ հոկտեմբերի 12-ին, որին Ալիևը մասնակցել է ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի և եվրասիական այլ պետությունների ղեկավարների հետ, սակայն Փաշինյանը ներկա չի եղել։
Յուրաքանչյուր առաջնորդի որոշումը՝ բաց թողնել հանդիպումները, վկայում է նրանց երկրների աշխարհաքաղաքական տարբեր հետագծերի մասին: Հայաստանը համահունչ է Արևմուտքին, մինչդեռ Ադրբեջանը՝ Ռուսաստանի, Իրանի և Թուրքիայի հետ:
Հոկտեմբերի 17-ին Փաշինյանը Եվրախորհրդարանում բուռն ելույթի ժամանակ հայտնեց Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը վերակողմնորոշելու իր ցանկությունը Ռուսաստանից դեպի Արևմուտք: Նա ասաց, որ Հայաստանը պատրաստ է լինել Եվրամիությանը այնքան մոտ, որքան հնարավոր է համարում դաշինքը։ Երևանի և Բաքվի միջև այս տարաձայնությունները, ամենայն հավանականությամբ, կշարունակվեն այնքան ժամանակ, մինչև նրանք հասնեն համապարփակ խաղաղության համաձայնագրի, քանի որ Ադրբեջանը, հավանաբար, կփորձի համախմբել տարածաշրջանի հիմնական շահագրգիռ կողմերին՝ Թուրքիային, Ռուսաստանին և Իրանին, աջակցելու խաղաղ կարգավորման իր տեսլականին և ճնշում գործադրել Հայաստանի վրա։
Մինչդեռ Հայաստանը հավանաբար կփորձի ստանալ ԱՄՆ-ի և եվրոպական երկրների աջակցությունը։ Սա կպահի լարվածությունը, հատկապես, եթե Փաշինյանի և Ալիևի և/կամ այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաների և պատվիրակությունների (օրինակ՝ երկու երկրների փոխվարչապետների կամ արտաքին գործերի նախարարների կամ նրանց համատեղ սահմանազատման հանձնաժողովի) հանդիպումներ տեղի չունենան, քանի որ սա ցույց կտա, որ Զանգեզուրի միջանցքի խաղաղ համաձայնեցումը և շահագործման հանձնելը դեռևս անհնար է։
Այնուամենայնիվ, աճում են մտավախությունները, որ Ադրբեջանը կարող է շուտով ուժի դիմել, քանի որ կարծես թե խաղաղության կամ սահմանազատման մասին լուրջ խոսակցություններ չկան:
Հոկտեմբերի 5-ին Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովի ընթացքում վարչապետ Փաշինյանը, Եվրոպական խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելը, Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնը և Գերմանիայի կանցլեր Օլաֆ Շոլցը ստորագրել են հայտարարություն, որով հաստատել են Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունը (29 800 քկմ տարածքով), և Ադրբեջան տարածքային ամբողջականությունը (86600 քկմ տարածքով) ճանաչելու իրենց մտադրությունը: Սակայն Ադրբեջանի նախագահ Ալիևը չստորագրեց համաձայնագիրը եւ վերջին պահին հրաժարվեց գագաթնաժողովին իր մասնակցությունից: Իսկ Ադրբեջանի ԱԳՆ-ն հայտարարեց, որ Բաքուն ցանկանում է, որ Թուրքիան նույնպես մասնակցի Հայաստանի և եվրոպացի պաշտոնյաների հետ ցանկացած հանդիպման:
Հոկտեմբերի 6-ին Ալիևը հայտարարեց, որ Բաքուն մտադիր է մոտ ապագայում հանդիպում կազմակերպել «3+3» ձևաչափով (Ռուսաստան, Թուրքիա և Իրան + Ադրբեջան, Հայաստան և Վրաստան): Իր հայտարարության մեջ Ադրբեջանի նախագահն ընդգծել է, որ տարածաշրջանային հարցերը պետք է լուծեն տարածաշրջանի երկրները՝ առանց ավելի հեռավոր տերությունների միջամտության, ինչը պաշտպանում են ռուս պաշտոնյաները։
Այս հայտարարությունն արտացոլում է Բաքվի ցանկությունը՝ ճնշում գործադրել Երևանի վրա՝ ընդունելու իր պայմանները, միաժամանակ մոտեցնելով Իրանին եւ ՌԴ-ին իր դիրքորոշմանը, քանի Ռուսաստանը և Իրանը պաշտպանում են Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունը և թերահավատորեն են վերաբերվում Զանգեզուրի միջանցքին։
Բաքուն առաջնահերթություն է տալու Զանգեզուրի տարանցիկ միջանցքի շահագործմանը առաջիկա շաբաթներին և ամիսներին՝ Երևանի վրա ճնշում գործադրելու և լծակները պահպանելու համար։ Միջազգային ճանաչված սահմանների վերականգնումից հետո Ադրբեջանի հաջորդ նպատակն է սկսել տարանցումը Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև այսպես կոչված Զանգեզուրի միջանցքով Հայաստանի տարածքով: Ադրբեջանը ցանկանում է օգտագործել արտատարածքային միջանցքը բազմաթիվ պատճառներով, առաջին հերթին՝ իր էքսկլավ ավելի հեշտ և էժան դարձնելու և Նախիջևանի տնտեսությունը բարելավելու համար՝ օգտագործելով Թուրքիայի հետ Արևելք-Արևմուտք առևտրի ավելի ուղիղ ճանապարհ՝ այսպես կոչված, Անդրկասպյան կամ Միջին միջանցքի երկայնքով։
Որպես այս նպատակի մաս՝ Բաքուն ցանկանում է նվազագույն անվտանգություն և ստուգումներ երթուղու երկայնքով, առանց սակագների կամ տարանցման վճարների՝ նվազագույնը միայն Ադրբեջանի և նրա էքսկլավի միջև (և ոչ այլ շուկաներ) տեղափոխվող ապրանքների համար: Այս նպատակին հասնելու համար Ադրբեջանը բազմաթիվ միջոցներ է ձեռնարկում, այդ թվում՝ սպառնալով Հայաստանի հետ ցանկացած խաղաղության համաձայնագիր պայմանավորել Ադրբեջանի կողմից Զանգեզուրի միջանցքի առևտրային տարանցիկ օգտագործման և Իրանի տարածքով այլընտրանքային տարանցիկ երթուղու մշակմամբ, որպեսզի ստիպեն Հայաստանին համաձայնել համաձայնագրին։
Ռուսաստանն ավելի քիչ է շահագրգռված խաղաղության բանակցություններով, որոնք կարող են հանգեցնել Զանգեզուրի միջանցքի ստեղծմանը, եթե Մոսկվան չի մասնակցելու միջանցքի շահագործմանը։ 2020 թվականի նոյեմբերի հրադադարի համաձայնագրի համաձայն՝ Ռուսաստանի Անվտանգության դաշնային ծառայությունը (ԱԴԾ) հստակ թույլտվություն է ստացել՝ կարգավորելու առաջարկվող Զանգեզուրի միջանցքով երթեւեկությունը։ Բայց քանի որ հրադադարի մասին համաձայնագիրն այժմ չեղարկվել է Ռուսաստանի և նրա խաղաղապահների կողմից այն չհարգելու պատճառով, Հայաստանը, հավանաբար, կզգուշանա թույլ տալ, որ ԱԴԾ-ն դեր խաղա միջանցքի ապահովման գործում, քանի դեռ Մոսկվան դրա դիմաց ինչ-որ բան չտա Երևանին, այսինքն՝ միջանցքում Ռուսաստանի մշտական դերը կասկածի տակ է:
Հաշվի առնելով, որ աշխարհի ուշադրությունն աշխարհում այլ ճգնաժամերի վրա է, իսկ Հայաստանի դիրքերը համեմատաբար ավելի թույլ են, հավանականություն կա, որ Ադրբեջանը կարող է մտածել, որ այժմ ճիշտ ժամանակն է ներխուժում սկսելու և Զանգեզուրի միջանցքը բռնությամբ գրավելու համար:
Ադրբեջանական մոտալուտ ներխուժումը Հայաստան մնում է համեմատաբար անհավանական սցենար։ Այնուամենայնիվ, կան մի քանի պատճառներ, թե ինչու Բաքուն կարող է գնահատել, որ նման ռազմական գործողությունը կարող է հասնել իր նպատակներին՝ համեմատաբար ավելի քիչ հավանական հետևանքներով, քան նախորդ տարիներին:
Նախ, Ադրբեջանն ունի ավելի մեծ և ավելի հագեցած ռազմական ուժ, քան Հայաստանը, և, հետևաբար, կարող է հավատալ, որ կարող է հաջողությամբ գրավել և պահել Հայաստանի տարածքը, որպեսզի թույլ տա խաղաղ բանակցությունների արագ ընթացքը:
Բաքուն կարող է նաև հավատալ, որ այդ ռազմական առավելությունը, և իր հերթին միջանցքը գրավելու համար ուժ կիրառելու կարողությունը, ժամանակի ընթացքում կնվազի, քանի որ հայկական ուժերը աստիճանաբար ամրություններ են կառուցում տարածաշրջանում և ձեռք են բերում ավելի որակյալ արևմտյան զենք:
Երկրորդ՝ Բաքուն կարող է հավատալ, որ այժմ ներխուժումը սկսելը ավելի քիչ հավանական է, որ կառաջացնի լայնածավալ տնտեսական պատժամիջոցներ Արևմուտքից, քանի որ Եվրոպան և Միացյալ Նահանգները մեծացրել են ադրբեջանական նավթի և բնական գազի գնումները՝ Ուկրաինա ներխուժումից հետո ռուսական մատակարարումները փոխարինելու իրենց ջանքերի ֆոնին։ Նաեւ Արեւմուտքը չափազանց անհանգստացած է էներգակիրների համաշխարհային գների կտրուկ աճով։
Երրորդ, Ադրբեջանը հավանաբար կարծում է, որ տարածաշրջանային խաղացողները և միջազգային հանրությունը շեղված են Ուկրաինայում և Գազայի հատվածում շարունակվող այլ ճգնաժամերով (և վերջին հակամարտության հնարավոր ընդլայնմամբ) և, հետևաբար, չեն ցանկանա ներգրավվել Ադրբեջանի ռազմական գործողությունները կանխելու հարցում:
Ի վերջո, 2020 թվականից ի վեր ռազմական և դիվանագիտական շարունակական հաջողությունների հասնելով՝ նախագահ Ալիևը կարող է չափից դուրս վստահ լինել նման ռազմական գործողության արագ հաղթանակ ապահովելու ունակության մեջ՝ հաշվի առնելով վերը նշված գործոնները։
Այդ ռիսկը ավելի է խորացնում Ադրբեջանի խիստ ավտորիտար և անձնավորված կառավարման համակարգի կողմից իրադարձությունների արձագանքը, ինչը նշանակում է, որ Ալիևը կարող է գերագնահատել ներխուժման հնարավոր հաջողությունը և/կամ թերագնահատել պոտենցիալ միջազգային արձագանքը՝ հիմնված վատ տեղեկատվության վրա:
Կենտրոնանալով ուկրաինական պատերազմի վրա՝ Ռուսաստանը բազմիցս չի կատարել իր պաշտոնական պարտավորությունները՝ պաշտպանելու Հայաստանը՝ ի պատասխան Ադրբեջանի սպառնալիքների: 2022 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանը գրավել և շարունակում է գրավել Հայաստանի շուրջ 220 քառակուսի կիլոմետր տարածք՝ չգծանշված սահմանի երկայնքով։ Թեև Հայաստանի ավելի խորը տարածքների գրավումն ու գնդակոծությունները արժանացան միջազգային դատապարտմանը, դրանք չառաջացրին Ռուսաստանի գլխավորած ՀԱՊԿ-ի պատասխանը կամ Հայաստանին Արևմուտքի վճռական ռազմական աջակցությունը:
Բայց հաշվի առնելով նման մեծ ներխուժմանը բնորոշ ռիսկերը և Հայաստանի տարածքով տարանցիկ երթուղի ստեղծելու հրատապ անհրաժեշտության բացակայությունը, Բաքուն, ամենայն հավանականությամբ, կշարունակի ավելի փոքր ներխուժումներն ու հարձակումները, ինչպես նախորդ տարի:
Թեև կան մի քանի պատճառներ, թե ինչու է Ադրբեջանը ներկայումս մտածում Հայաստանի հարավային հատված ներխուժման մասին, Բաքուն կարող է ավելի շատ պատճառներ ունենալ բախման մարտավարություն իրականացնելու համար, որը հեռու է ներխուժումից:
Նախ, Հայաստանով տարանցիկ միջանցքը, թեև շատ ցանկալի է Ադրբեջանի համար, խիստ անհրաժեշտ չէ: Ադրբեջանը կապ է պահպանում Նախիջևանի իր էքսկլավի հետ Վրաստանի և Թուրքիայի, ինչպես նաև Իրանի միջոցով, որի հետ Բաքուն այժմ դիտարկում է Զանգեզուրի այլընտրանքը՝ շրջանցելով Հայաստանը։ Եթե Իրանը և Ադրբեջանը կարգավորեն հարաբերությունները, դա միայն ավելի կմեկուսացնի Հայաստանին իր տարածաշրջանային գործընկերներից և կհանգեցնի նրան, որ Հայաստանը կկորցնի տարածաշրջանում աճող Արևելք-Արևմուտք առևտրի մեջ, որից խուսափելու համար Երևանը կարող է զիջումների գնալ Բաքվին:
Երկրորդ՝ Թուրքիան՝ Ադրբեջանի ամենամոտ դաշնակիցը, զբաղված է Սիրիայում ռազմական միջամտությամբ և տարածաշրջանային ու ներքին մի շարք այլ խնդիրներով։ Այսպիսով, Անկարան, ամենայն հավանականությամբ, դեմ կլինի Հայաստան լայնամասշտաբ ներխուժմանը, որը կարող է խախտել ուժերի տարածաշրջանային հավասարակշռությունը և միաժամանակ վնասել Թուրքիայի հարաբերություններին Արևմուտքի, Ռուսաստանի և Իրանի հետ՝ միաժամանակ խաթարելով Հայաստանն իր ազդեցության գոտի մտցնելու Անկարայի նպատակը։
Միջանցքի զավթումը կբարդացնի նաև Թուրքիայի միջազգային դիրքը և Ադրբեջանի հարաբերությունները Թուրքիայի հետ, ինչը Բաքվի համար կարող է թանկ լինել, քան Հայաստանի հարավային հատվածի օկուպացման առավելությունները:
Երրորդ, մեկ այլ լայնածավալ պատերազմ Հայաստանի հետ, որը սկսվել է ադրբեջանական ներխուժման հետևանքով, հավանաբար շատ ավելի մահացու և անկանխատեսելի կլինի, քան երկու երկրների նախորդ պատերազմը 2020 թվականին:
