Ինչո՞ւ ՀՀ երեք նախագահները Սումգայիթի հարցը երբեք չեն բարձրացրել

1988 թվականի փետրվարի 27-29 Սումգայիթ քաղաքում տեղի ունեցան հայերի զանգվածային սպանություններ և ջարդ:

Հայ ազգի դեմ իրականացրած այս հանցագործության նպատակն էր կանխել Արցախյան շարժումը, հայերին ահաբեկելով նոր արյունահեղ գործողությունների հեռանկարով՝ կանխել Արցախյան ազատագրական պայքարի տարածումը։ Եղեռնագործության նախօրեին Խորհրդային Ադրբեջանի կուսակցական գործիչ Է.Ասադովը սպառնացել է հայերի նկատմամբ հաշվեհարդար տեսնելու նպատակով բազմահազար ադրբեջանցիների արշավ կազմակերպել դեպի ԼՂԻՄ:

Փետրվարի 26-ին՝ դեպքերից մեկ օր առաջ, Միխայիլ Գորբաչովը հայ մտավորականների հետ հանդիպման ժամանակ «մտավախություն» էր հայտնել Բաքվում ապրող ավելի քան 200.000 հայերի անվտանգության ապահովման շուրջ՝ այն ուղղակիորեն կապելով ԼՂԻՄ-ը Հայաստանի ԽՍՀ-ին վերամիավորվելու արցախահայության պահանջի հետ։ Սումգայիթում կրքերը բորբոքելու համար օգտագործվել են ստահոդ լուրեր. իբր Հայաստանում զանգվածաբար սպանում են ադրբեջանցիներին, թալանում նրանց ունեցվածքը և այլն։ Մասնավորապես սադրիչ ազդեցություն է ունեցել ԽՍՀՄ գլխավոր դատախազ Կատուսևի հեռուստատեսային ելույթի ժամանակ հրապարակված Ասկերանի դեպքերի ընթացքում երկու ադրբեջանցիների սպանության մասին տեղեկությունը։

Ոճրագործությունը ծրագրավորված է եղել նախօրոք։ Այդ են վկայում ջարդարարների մոտ հայերի բնակարանների ցուցակների առկայությունը, նախապես մշակված սցենարը և դերերի բաժանումը (սպանություն և ջարդեր իականացնողներ, թալանողներ, ունեցվածք ոչնչացնողներ, հանցագործության հետքերը վերացնողներ), ոճիրն իրականացնելու համար արտադրամասերում մետաղաձողերի և այլ գործիքների պատրաստումը, թմրանյութերի և ոգելից խմիչքի բաժանումը։ Բացի այդ, անջատված է եղել հայերի հեռախոսային կապը, միտումնավոր չեն գործել ՆԳ և շտապ օգնության ծառայությունները, հայերի տեղերը բացահայտելու համար գործի է դրվել պայմանական և ազդանշանային համակարգ և այլն։

«Կատարվածը 1915 թվականից որդեգրած ցեղասպանական քաղաքականությունն է, ունի նույն ձեռագիրը: Ես Գանձակից եմ, և ցավոք, սումգայիթյան դեպքերի օրերին նույնը կատարվեց նաև այնտեղ: Անջատեցին հոսանքը, հեռախոսը, որպեսզի արտաքին աշխարհի հետ կապ չունենանք ու 15.000 հոգի անսպասելի հարձակվեց մեր քաղաքի վրա, իսկ, թե ինչ կատարվեց, ուղղակի չեմ կարող ասել: Մենք՝ հայերս, համախմբված էինք և կարողացանք ինքնապաշտպանություն կազմակերպել: Ասեմ, որ ես աշխատում էի դպրոցում, ունենինք դահլիճ, որտեղ ամեն օր Ներքին գործերի նախարարը գալիս ու հակահայկական ժողովներ էր անցկացնում:

Մեզ ստիպում էին դիմում գրել Գորբաչովին՝ այն մասին, որ մենք չենք ցանկանում, որպեսզի լուծվի Արցախի հարցը: Ես երբեք չեմ մոռանա դրանց նախարարի՝ ժողովին ասված 2 լկտի արտահայտությունը, որն է՝ «Մենք մեր գեղեցկուհի Ղարաբաղը հայերին չենք տա» և երկրորդը՝ «Ադրբեջանը եղբայրության ակվարիում է»: Ակվարիում, որտեղ խեղդում են մարդկանց՝ հայ լինելու համար, նրա համար, որ ստեղծել են Ադրբեջանը՝ մշակույթի, արդյունաբերության զարգացման տեսակետից»,-հիշում է «Ահազանգ» ՀԿ գործադիր տնօրեն Ջուլիետա Երեմյանցը:

«Ցավոք, այս տարիների ընթացքում հայկական կողմը Սումգայիթի վերաբերյալ հարցը միջազգային ատյաններում չի բարձրացրել: Ե՛վ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, և՛ Ռոբերտ Քոչարյանը, և՛ Սերժ Սարգսյանը ոչ մի անգամ Սումգայիթի հարցը չեն բարձրացրել: Տարօրինակ ու անբացատրելի երևույթ է: Չգիտես՝ վախեցա՞ծ են, ի՞նչ են...Արցախյան հարցի լուծման ճանապարհին Սումգայիթը կարող  էր լինել լուծման գլխավոր բանալին»,-կարծում է Սումգայիթում զոհվածների հարազատների վստահված անձ, «Сумгаит… Геноцид… Гласность?» գրքի համահեղինակ, հրապարակախոս, արցախյան շարժման ակտիվիստ, առաջին շաբաթվա միտինգների կազմակերպիչներից Հրայր Ուլուբաբյանը:

Անի Կարապետյան