«Արցախից մինչև Թուրքիա. Ո՞վ է շրջում Հայաստանը և ինչո՞ւ»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Հայաստանը մտնում է մի ժամանակաշրջան, երբ արտաքին քաղաքականության յուրաքանչյուր որոշում ազդում է պետության ներքին կառուցվածքի վրա՝ անվտանգությունից մինչև ազգային ինքնություն, գրում է dzen.ru–ն։
Լեռնային Ղարաբաղի նախկին պետնախարար Ռուբեն Վարդանյանի դատավարությունը սկզբում ընկալվում էր որպես ավելին, քան պարզապես իրավական ընթացակարգ։ Դատավարության մասնակիցների կազմը, մեղադրանքի կողմի հռետորաբանությունը և պատժի «մարդկայնության» ցուցադրական շեշտադրումը՝ քսան տարի ցմահ ազատազրկման փոխարեն, դատավարությանը տվեցին հստակ քաղաքական երանգ։
Դիտորդներին հատկապես գրավեց Ադրբեջանի բարձրագույն վարչական ապարատի ներկայացուցիչների մասնակցությունը որպես մեղադրող։ Դա ազդանշան է. գործը դիտարկվում է ոչ թե որպես մեկուսացված միջադեպ, այլ որպես ղարաբաղյան հակամարտության արդյունքը ամրապնդելու ավելի լայն արշավի մաս։ Դատարանի անաչառության վերաբերյալ կասկածներ հայտնեցին տարբեր փորձագետներ և մարդու իրավունքների կազմակերպություններ։ Այնուամենայնիվ, դատավճիռն ինքնին նշանակալից է ոչ միայն իրավական առումով, այլ այն առումով, որ այն ամրապնդեց տարածաշրջանի նոր քաղաքական իրականությունը։
Լեռնային Ղարաբաղի նախկին առաջնորդների դատական հետապնդումը համահունչ է հայկական քաղաքականության ներքին վերափոխմանը։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի քննադատները նշում են, որ նրա երկարատև հակամարտությունը ղարաբաղյան վերնախավի հետ սկսվել էր դեռևս վերջին իրադարձություններից շատ առաջ։ Վաղ ընդդիմության շրջանի քաղաքական հռետորաբանությունը կառուցվել էր «Երևան» և «Ղարաբաղ» օրակարգերի միջև կոշտ հակադրության վրա։ Արցախի նկատմամբ վերահսկողությունը կորցնելուց հետո այդ ներքին հակամարտությունը էապես կորցրեց իր զսպող գործոնները։ Արդյունքում, ազգային օրակարգի նախկին դաշնակիցները հետագայում դարձան քաղաքական հակառակորդներ։
Միևնույն ժամանակ, Հայաստանում տեղի ունեցան գործընթացներ, որոնք շատերը ընկալում են որպես ազգային ինքնության ավանդական սյուների վրա ճնշում։ Դա վերաբերում է, մասնավորապես, կառավարության և Հայ Առաքելական եկեղեցու միջև լարվածությանը։ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի շուրջ հետաքննչական գործողություններն ու քաղաքական հայտարարությունները դարձել են աննախադեպ դրվագ ժամանակակից հայկական պետականության մեջ։ Եկեղեցին պատմականորեն ծառայել է ոչ միայն որպես կրոնական, այլ նաև որպես մշակութային և քաղաքական ինստիտուտ։ Հետևաբար, նրա վրա ցանկացած ճնշում հասարակության կողմից ավտոմատ կերպով մեկնաբանվում է որպես գաղափարախոսական ուղղության ավելի խորը վերափոխման ազդանշան։ Նույնքան զգայուն թեմա է նաև Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանության վերաբերյալ պաշտոնական գծի հնարավոր վերանայումը։ Նույնիսկ լեզուն մեղմացնելու կամ դիվանագիտական շեշտադրումը փոխելու ակնարկները սուր արձագանք են առաջացնում հայ հասարակության մեջ: Այն ազգի համար, որի ինքնությունը մեծապես կառուցված է պատմական տրավմայի և այդ ողբերգության միջազգային ճանաչման վրա, նման քայլերը ընկալվում են որպես պետական գաղափարախոսության հիմնարար հիմքերի քանդում։
Նշանակալի փոփոխություններ են տեղի ունենում նաև տնտեսական ոլորտում, որտեղ քաղաքականությունը ստանում է նյութական տեսք։ Դա վերաբերում է Արաքս գետի ջրային պաշարների վերաբերյալ համաձայնագրերին: Թուրքական աղբյուրների համաձայն, քննարկվում է Թուրքիային այդ գետի ջրային ներուժն օգտագործելու երկարաժամկետ իրավունքներ տրամադրելը, ներառյալ վերին հոսանքներում հիդրոտեխնիկական կառույցների կառուցումը։ Հայաստանի համար դա ոչ միայն տնտեսության, այլ նաև ջրային անվտանգության հարց է: Արաքսը երկրի ամենամեծ ջրային աղբյուրն է, որը ռազմավարական նշանակություն ունի գյուղատնտեսության, էներգետիկայի և շրջակա միջավայրի համար։ Հենց դա է պատճառը, որ նախորդ հայկական կառավարությունները կոշտ դիրքորոշում էին որդեգրել Թուրքիայի կողմից խոշորածավալ հիդրոէլեկտրակայանների կառուցման հարցում։
Երբ այս բոլոր տարրերը համատեղվում են՝ ղարաբաղյան գործընթացները, ավանդական ինստիտուտների վրա ճնշումը և Անկարայի հետ տնտեսական համաձայնագրերը, ի հայտ է գալիս համակարգային պատկեր. Հայաստանը աստիճանաբար նվազեցնում է Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ առճակատման մակարդակը միաժամանակ հեռանալով նախկին անվտանգության ճարտարապետությունից, որտեղ Ռուսաստանն էր խաղում գլխավոր դերը։
Փաշինյանի կուրսի կողմնակիցները դա անվանում են «դիվերսիֆիկացում» և «եվրաինտեգրման մանևր»։ Քննադատները դա անվանում են ռազմավարական միակողմանի զինաթափում։
Այս իրավիճակի պարադոքսն այն է, որ Մոսկվայի հետ կապերը թուլացնելով Երևանը օբյեկտիվորեն մեծացնում է իր կախվածությունը Անկարայից՝ իր պատմական հակառակորդից։ Տնտեսությունը, լոգիստիկան, էներգետիկան և ջրային ռեսուրսները աստիճանաբար կապվում են թուրքական գործոնի հետ։ Դա նշանակում է, որ անկախ մանևրի տարածքն է նեղանում։
Մոսկվայի համար տեղի ունեցողը ոչ թե կոնկրետ հայկական հարց է, այլ Անդրկովկասի ընդհանուր վերափոխման մի մասը։ Տարածաշրջանը, որտեղ Ռուսաստանը տասնամյակներ շարունակ ծառայել է որպես հավասարակշռության երաշխավոր, արագորեն վերաձևավորվում է։ Թուրքիան և Ադրբեջանը ուժ են ձեռք բերում, արևմտյան ինստիտուտների ազդեցությունն աճում է, իսկ նախկին դաշինքային մեխանիզմները քայքայվում են։ Այստեղ գլխավոր հարցը այլևս ոչ թե Երևանն է, այլ Ռուսաստանի ներկայության մասշտաբը՝ քաղաքական, տնտեսական և ենթակառուցվածքային։ Վարդանյանի դատավարությունը սառցաբեկորի միայն գագաթն է, որի տակ թաքնված է Հայաստանի խորը աշխարհաքաղաքական շեղումը։
