Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … Արխի օղի

Մարդկությունը վաղուց է սովորել ալկոհոլային խմիչքներ պատրաստել։ Աշխարհի յուրաքանչյուր ծայրում մարդիկ ալկոհոլ էին արտադրում այն բանից, ինչ նրանց տալիս էր բնությունը։ Արևադարձային և չափավոր լայնություններում դրանք տարբեր մրգեր և հատապտուղներ էին՝ շաքարի բարձր պարունակությամբ։ Հյուսիսային ժողովուրդները սովորել էին մեղրը խմորել, ինչպես նաև սպիրտ ստանալ օսլա պարունակող մթերքներից, հիմնականում տարբեր հացահատիկայիններից։ Բայց ի՞նչ պետք է անեն այն մարդիկ, ովքեր ապրում են գյուղատնտեսություն չունեցող պայմաններում կամ որտեղ անտառներ չկան։ Առաջին հերթին դա վերաբերում է Ասիայի քոչվոր ժողովուրդներին։ Մի՞թե մոնղոլները չունեն իրենց սեփական ազգային ալկոհոլային խմիչքը։ Իհարկե ոչ, ունեին, և մեկից ավելի։ Ասիայի տափաստանների քոչվոր ժողովուրդները միշտ առատորեն ունեին մեկ ապրանք, և դա կաթն է։ Ավելին, թույլ ալկոհոլային կումիսից բացի, որը բավականին հայտնի է նաև այդ տարածաշրջանից դուրս, նրանք սովորել են նաև թունդ ըմպելիքներ պատրաստել։

Արխին կաթնային օղի է, դա մոնղոլների և որոշ հարևան ժողովուրդների ավանդական ըմպելիքն է։ Այն պատրաստվում է խմորված կաթի, նախընտրելիորեն ձիու կաթի թորման միջոցով, քանի որ այն ավելի բարձր շաքարի և ավելի քիչ ճարպի պարունակություն ունի։ Թորման հիմքն այրանն է՝ ցածր ալկոհոլային կաթնային պյուրեն, որը պատրաստվում է թթու կաթից, մածունից և հատուկ խմորիչից։ Այդ ամենի խառնուրդը խմորվում է մոտ մեկ շաբաթ, և վերջում ստացվում է զովացնող թույլ ալկոհոլային ըմպելիք, որն էլ հիմք է իսկական արխիի համար։ Դրա արտադրական գործընթացը շատ աշխատատար է, և 100 լիտր այրանից (թթվային կաթնամթերք) ստացվում է ընդամենը 10 լիտր արխի։ Չնայած այն հանգամանքին, որ կաթնային օղին բավականին թունդ խմիչք է, նրա մեջ ալկոհոլի պարունակությունը հասնում է 38 %-ի, այն հեշտ է խմել, ալկոհոլը գրեթե չի զգացվում, զգացվում է յուղազերծված կաթի համ։ Նման համային հատկանիշների պատճառով չափազանց անպատրաստ եվրոպացու կողմից արխիի օգտագործումը կարող է հանգեցնել լուրջ թունավորման։

Մոնղոլներն իրենք իրենց կաթնային տնական օղին, որպես կանոն, խմում են տաքացված: Նրանք նրան վերաբերվում են պատշաճ հարգանքով, հաճախ արխին մասնակցում է շամանների կրոնական ծեսերին։ Այնուամենայնիվ այսօր այն բավականին հազվագյուտ ըմպելիք է նույնիսկ Մոնղոլիայում։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ ռուս վերաբնակիչների տարածաշրջան ժամանման հետ մեկտեղ հայտնվեց ավելի էժան և հեշտ արտադրվող ցորենի օղին։ Այսօր արխի կարելի է գտնել միայն հեռավոր գյուղերում։ Չնայած Մոնղոլիայի կառավարությունը մի քանի անգամ խոստացել է այդ հետաքրքիր արտադրանքն արտադրության մեջ դնել, և անգամ առաջին առաջընթացն է արդեն գրանցվել։ Մնում է միայն հույս ունենալ, որ մոնղոլների ալկոհոլային գյուտը մոռացված պատմություն չի դառնա։
 
Կ. Խաչիկյան