Գագաթնաժողով առանց Ալիևի. Ի՞նչ բացահայտեց Ադրբեջանի նախագահի բացակայությունը Անկարայում
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
«Մեկ ժողովուրդ, երկու պետություն» բանաձևը վաղուց խորհրդանշում է Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև հատուկ հարաբերությունները: Անկարան աջակցել է Բաքվին ղարաբաղյան հակամարտության ամենադժվար ժամանակահատվածներում, և Ադրբեջանը մնացել է Թուրքիայի ամենամոտ ռազմավարական գործընկերներից մեկը Հարավային Կովկասում, գրում է anna-news.info–ն:
Թվում էր, թե երկու պետությունների միջև դաշինքը բավականաչափ ամուր է դիմակայելու ցանկացած քաղաքական տարաձայնության: Այնուամենայնիվ, հոկտեմբերի 30-ին Անկարայում կայացած Թյուրքական պետությունների կազմակերպության 13-րդ գագաթնաժողովը ցույց տվեց, որ նույնիսկ ամենամոտ դաշինքը չի երաշխավորում շահերի լիակատար համընկնում: Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը չմասնակցեց հանդիպմանը, չնայած անձամբ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանից հրավեր ստանալուն: Դրա փոխարեն Ադրբեջանը ներկայացրեց արտաքին գործերի նախարար Ջեյհուն Բայրամովը:
Թյուրքական աշխարհի միասնությանը նվիրված միջոցառման համար սա չափազանց նշանակալի հանգամանք էր: Սա հատկապես կարևոր է, քանի որ Ադրբեջանը դադարեցնում է իր նախագահությունը կազմակերպությունում և այն փոխանցելով Թուրքիային: Պաշտոնապես Բաքուն Ալիևի բացակայությունը բացատրեց նախապես պլանավորված միջոցառումներով: Սակայն, վերջին իրադարձությունները հաշվի առնելով, Ադրբեջանի նախագահի որոշումը ձեռք է բերել լրացուցիչ քաղաքական նշանակություն: Միջազգային շատ հրատարակություններ այն կապել են Անկարայի և Բաքվի միջև լարվածության սրման հետ։
Սա հարց է առաջացնում. ի՞նչ է պատահել երկու երկրների միջև, որոնք մինչև վերջերս ցուցաբերում էին գրեթե լիակատար միասնություն իրենց արտաքին քաղաքականության դիրքորոշումներում։
Նման սրացման անմիջական պատճառը Ադրբեջանում դպրոցական համազգեստի նոր կանոններն էին, որոնք սահմանափակում էին հանրային դպրոցներում հիջաբ կրելը։
Բաքվի որոշումը դժգոհություն առաջացրեց մի շարք թուրք քաղաքական գործիչների, հասարակական գործիչների և կրոնական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների շրջանում: Թուրքիայում սահմանափակումները ընկալվեցին որպես կրոնական իրավունքների խախտում։ Ադրբեջանը կոշտ արձագանքեց: Թուրքիայի կողմից քննադատությունը ընկալվեց որպես միջամտություն երկրի ներքին գործերին: Արդյունքում, Բաքուն 31 թուրք քաղաքացիների հայտարարեց անցանկալի անձ ադրբեջանական քաղաքականությանը թիրախավորող հրապարակումներից հետո։ Իրավիճակը պահանջում էր բարձր մակարդակի միջամտություն: Էրդողանը պաշտոնանկ արեց իր խորհրդական Օկտայ Սարալին, ով հրապարակայնորեն քննադատել էր Ադրբեջանի իշխանությունների որոշումը, և դիվանագիտական քայլեր ձեռնարկեց լարվածությունը թուլացնելու համար։ Սակայն հակամարտությունն ավելի լուրջ էր, քան սկզբում թվում էր։ Բաքվի համար խնդիրը միայն դպրոցական համազգեստի կամ կրոնական քաղաքականության մասին չէր։ Այն վերաբերում էր անկախ ներքին որոշումներ կայացնելու իրավունքին առանց նույնիսկ իր ամենամոտ դաշնակցի հանրային ճնշմանը ենթարկվելու։ Այստեղ է, որ ակնհայտ դարձավ թյուրքական միասնության հիմնական հակասություններից մեկը. ընդհանուր պատմությունը և մշակութային մերձավորությունը մեկ պետությանը իրավունք չեն տալիս որոշելու մյուսի ներքին քաղաքականությունը։
Դպրոցական հակամարտությունը դարձավ հանրային խնդիր, բայց երկու երկրների միջև հարաբերություններն ունեն նաև այլ անհամաձայնության կետեր։ Առավել ակնառուներից մեկը Իսրայելն է։ Թուրքիան կոշտ դիրքորոշում է որդեգրել Գազայում Իսրայելի ռազմական գործողությունների դեմ և ակտիվորեն աջակցում է Պաղեստինի պետականությանը։ Սակայն Ադրբեջանը սերտ հարաբերություններ է պահպանում Իսրայելի հետ, որը Բաքվի կարևոր գործընկեր է էներգետիկ և ռազմատեխնիկական համագործակցության ոլորտում։ Ադրբեջանի համար այս հարաբերությունները անկախ ռազմավարական նշանակություն ունեն։ Իսրայելը զենքի և տեխնոլոգիաների մատակարար է, երկու երկրների միջև էներգետիկ համագործակցությունը նույնպես նշանակալի է։ Անկարան, իր հերթին, չի կարող անտեսել Բաքվի դիրքորոշումը, բայց նաև պատրաստ չէ հրաժարվել իր սեփական Մերձավոր Արևելքի օրակարգից։ Արդյունքում ստացվում է մի իրավիճակ, երբ երկու մտերիմ դաշնակիցներ տարբեր դիրքորոշումներ են զբաղեցնում միջազգային ամենազգայուն հարցերից մեկի վերաբերյալ, և այս տարաձայնությունը չի կարող լուծվել պատմական եղբայրության հղումներով։
Նաև հայկական հարցն է մնում է ոչ պակաս բարդ։ Թուրքիան շահագրգռված է Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորմամբ, սահմանի բացմամբ և Հարավային Կովկասում տրանսպորտային ու տնտեսական կապերի վերականգնմամբ: Սակայն Անկարան այդ գործընթացը կապում է հայ-ադրբեջանական խաղաղության գործընթացի առաջընթացի հետ։
Իսկ Բաքվի համար կարևոր է, որ Թուրքիայի և Երևանի մերձեցումը չլինի ադրբեջանական շահերի հաշվին։ 2025 թվականին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության համաձայնագրի նախաստորագրումից հետո տարածաշրջանը մտավ քաղաքական կարգավորման նոր փուլ: Սակայն համաձայնագրերի վերջնական հաստատումը և դրանց հետ կապված հարցերի լուծումը մնում է բանակցությունների առարկա։ Այս իրավիճակում Թուրքիան ձգտում է ընդլայնել իր սեփական տնտեսական և տրանսպորտային հնարավորությունները Հարավային Կովկասում: Ադրբեջանը նույնպես շահագրգռված է տարածաշրջանային կապի զարգացմամբ, բայց ունի իր սեփական պատկերացումը այդ գործընթացի պայմանների և հաջորդականության վերաբերյալ։
Այսպիսով, նույնիսկ այն դեպքերում, երբ Անկարայի և Բաքվի ռազմավարական նպատակները ընդհանուր առմամբ համընկնում են, դրանց իրականացման նրանց մոտեցումները կարող են տարբեր լինել։ Ալիևի բացակայությունը գագաթնաժողովից հանգեցրեց դիվանագիտական փոխադարձության հետ կապված մեկ այլ տեսության։ Մի շարք թուրքական լրատվամիջոցներ նշեցին, որ Անկարայում կայացած հանդիպումից կարճ ժամանակ առաջ Էրդողանը չի մասնակցել հոկտեմբերի 15-ին Բաքվում կայացած Ասիայում փոխգործակցության և վստահության ամրապնդման միջոցառումների համաժողովի գագաթնաժողովին։ Այն ժամանակ Թուրքիան ներկայացնում էր արտգործնախարար Հաքան Ֆիդանը։
Հրապարակումները ենթադրում են, որ Ալիևի որոշումը կարող է լինել պատասխան Թուրքիայի նախագահի Բաքվից բացակայությանը։ Այս տեսության պաշտոնական հաստատում չկա։ Այնուամենայնիվ, այն փաստը, որ նման բացատրություններ են ի հայտ եկել, ցույց է տալիս, թե որքան զգայուն արարողակարգային հարցեր կան երկու պետությունների միջև հարաբերություններում։
Դիվանագիտությունում ներկայացուցչության մակարդակը հաճախ ունի անկախ նշանակություն, հատկապես, երբ խոսքը վերաբերում է երկկողմ հարաբերությունների հատուկ բնույթը ցույց տալուն ուղղված հանդիպումներին։
Ադրբեջանի հետ տարաձայնությունները նշանակալի են ոչ միայն երկկողմ հարաբերությունների համար։ Դրանք ազդում են Թուրքիայի ավելի լայն նկրտումների վրա Կենտրոնական Ասիայում և Հարավային Կովկասում։ Անկարան պատմական և մշակութային մերձավորությունը հետևողականորեն վերածում է տնտեսական և քաղաքական փոխազդեցության գործիքի։ Միավորված տարածքային համայնքների զարգացումը, ռազմատեխնիկական կապերը, կրթական ծրագրերը, ներդրումները և տրանսպորտային նախագծերը Թուրքիային լրացուցիչ հնարավորություններ են տալիս ամրապնդելու իր ներկայությունը տարածաշրջանում։
Այդ շրջանակներում Ադրբեջանը զբաղեցնում է հատուկ տեղ։ Աշխարհագրական առումով այն կապում է Թուրքիան Կենտրոնական Ասիայի հետ Կասպից ծովի միջոցով, և նրա էներգետիկ և տրանսպորտային նախագծերը հիմնարար նշանակություն ունեն ամբողջ տարածաշրջանային ճարտարապետության համար։ Հետևաբար, թուրք-ադրբեջանական գործընկերության կայունությունը կարևոր է նաև Անկարայի համար։ Այնուամենայնիվ, Բաքուն շահագրգռված չէ թույլ տալ, որ սերտ դաշնակցային հարաբերությունները վերածվեն քաղաքական կախվածության։ Ադրբեջանը վարում է անկախ արտաքին քաղաքականություն զարգացնելով հարաբերությունները Իսրայելի, Ռուսաստանի, եվրոպական պետությունների և այլ գործընկերների հետ հիմնվելով իր ազգային շահերի վրա։ Ահա թե որտեղ է անցնում ռազմավարական դաշինքի և քաղաքական ենթակայության միջև գիծը։ Թուրքիան կարող է հույս դնել Ադրբեջանի աջակցության վրա, բայց չի կարող ենթադրել, որ այդ աջակցությունը անվերապահ կլինի յուրաքանչյուր միջազգային հարցում։
Իհարկե, ներկայումս ոչ ոք չի խոսում թուրք-ադրբեջանական դաշինքի քանդման մասին։ Երկու պետությունների տնտեսական, էներգետիկ, տրանսպորտային և պաշտպանական շահերը չափազանց սերտորեն են փոխկապակցված։ Ո՛չ Անկարան, ո՛չ Բաքուն հետաքրքրված չեն հրաժարվել համագործակցության հաստատված մոդելից։ Այնուամենայնիվ, Թուրքիայում կայացած 13-րդ գագաթնաժողովը ցույց տվեց, որ «մեկ ժողովուրդ, երկու պետություն» բանաձևը չի վերացնում քաղաքական հակասությունները։ Ավելին, քանի որ ԹՊԿ-ն ամրապնդվում է, և նրա օրակարգը ընդլայնվում, նման հակասությունները կարող են ավելի ցայտուն դառնալ։ Որքան շատ կազմակերպությունը լուծի տնտեսական, անվտանգության և արտաքին քաղաքականության հարցեր, այնքան ավելի հաճախ մասնակիցները կբախվեն ոչ միայն ընդհանուր հռչակագրերի, այլ նաև կոնկրետ ազգային շահերի համակարգման անհրաժեշտությանը։ Սա առաջ է քաշում մի հարց, որը շատ ավելի հեռու է գնում Անկարայի և Բաքվի միջև հարաբերություններից. եթե նույնիսկ թյուրքական համայնքի երկու ամենամոտ դաշնակիցները միշտ չէ, որ կարողանում են համակարգել իրենց դիրքորոշումները, որքանո՞վ է իրատեսական ակնկալել միասնական քաղաքական գծի ձևավորում ամբողջ ԹՊԿ-ում։ Այս հակասությունների մեջ հատկապես ուշագրավ է Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևի առաջարկը Ռուսաստանին ԹՊԿ-ի հետ համագործակցության հրավիրելու մասին։ Ղազախստանի նախագահի նախաձեռնությունը բարձրացնում է ավելի բարդ հարց. Աստանան պարզապես ձգտում է ընդլայնել ԹՊԿ-ի ազդեցությունը, թե՞ փորձում է կանխարգելիչ կերպով հակակշռել Անկարայի աճող ազդեցությունը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
www.1or.am
