«Որքանո՞վ է Հայաստանը կախված Ռուսաստանից միգրացիայի հարցում»

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 28 Август, 2026 11:23

Ռուս-հայկական հարաբերությունների վատթարացումը, որը տեղի է ունենում Երևանի կողմից իր աշխարհաքաղաքական կողմնորոշումը դեպի Արևմուտք տեղափոխելու ակտիվ փորձերի ֆոնին ստիպում է Մոսկվային կիրառել ազդեցության նոր գործիքներ։ Դրանցից մեկն էլ կարող է դառնալ աշխատանքային միգրացիայի սահմանափակումները, գրում է ritmeurasia.ru–ն։

Օգոստոսի կեսերին հայկական մամուլը հաղորդել էր, որ Ռուսաստանը հանրապետությանը մեկ ամիս ժամանակ է տվել որոշելու, թե որ ինտեգրացիոն խմբին է մտադիր միանալ՝ ԵՄ-ին, թե՞ ԵԱՏՄ–ին, նախազգուշացնելով սահմանափակումների «երկրորդ, ավելի խիստ փուլի» անցնելու հնարավորության մասին։ Դրանց վերջնական բովանդակությունը դեռևս պարզ չէ, սակայն այդ ցանկի առաջին հնարավոր միջոցը միգրացիոն քաղաքականության խստացումն է, որը կարող է հանգեցնել «հարյուր հազարավոր» հայ աշխատանքային միգրանտների արտաքսմանը Ռուսաստանից, և որոնք կմնան առանց ապրուստի միջոցների։ Երկրորդ հնարավոր միջոցը երկու երկրների միջև օդային ճանապարհորդությունների սահմանափակումը կամ դադարեցումն է, ինչը բացասաբար կանդրադառնա զբոսաշրջության վրա և, հաշվի առնելով Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը, որը Ռուսաստանի հետ ցամաքային սահման չունի, նաև բացասաբար կանդրադառնա միգրացիայի վրա։

Եկեք հստակեցնենք, որ վերը նշվածներից շատերը, եթե ոչ բոլորը, ենթադրություններ են հայկական մամուլում։ Այնուամենայնիվ, ծագում է այն հարցը, թե որքանո՞վ է այդ հանրապետությունը կախված Ռուսաստանից միգրացիայի հարցում, և դա պահանջում է օբյեկտիվ վերլուծություն։

Ռուսաստանի հետ միգրացիոն կապերի նշանակությունը Հայաստանի համար իսկապես նշանակալի է։ Այդ առումով այն ունի ԱՊՀ այլ «փոքր» երկրների զարգացման օրինաչափությանները, որոնք իրենց փոքր տնտեսությունների և նեղ ազգային աշխատաշուկաների պատճառով ԽՍՀՄ փլուզումից անմիջապես հետո հայտնվեցին Ռուսաստանից մեծ կախվածության մեջ, որի տնտեսական հնարավորությունները մի քանի կարգով մեծ էին և մեծ էլ մնում են։ ՀՀ Կենտրոնական բանկի տվյալներով Ռուսաստանից Հայաստան անհատներից կատարված փոխանցումների ծավալը 2025 թվականին կազմել է 3.87 միլիարդ դոլար, իսկ երկրի այդ նույն տարվա ընդհանուր ՀՆԱ-ն եղել է 29.2 միլիարդ դոլար։ Սա նշանակում է, որ Ռուսաստանի աշխատանքային միգրացիայից ստացված եկամուտը համարժեք է ամբողջ ՀՀ տնտեսության 13.3%-ին։ Այլ երկրներից կատարված փոխանցումները, որտեղ աշխատում են նաև հայ աշխատանքային միգրանտներ, զգալիորեն փոքր են։ Հայաստանը 2025 թվականին Ռուսաստանում գտնվող իր միգրանտներից ստացել է երեք անգամ ավելի շատ գումար, քան չորս այլ խոշորագույն արևմտյան տնտեսություններից։ Հատկանշական է այն, որ այս տարվա մայիսի վերջին ԵԱՏՄ գագաթնաժողովում Վլադիմիր Պուտինը, խոսելով Հայաստանի ԵԱՏՄ–ից հնարավոր դուրս գալու հետևանքների մասին, հայտարարել է, որ այն կկորցնի իր ՀՆԱ-ի առնվազն 14%-ը, ինչը գրեթե նույնն է, ինչ այդ փոխանցումների բաժինը։ Նա նշել է, որ հայ միգրանտները կենթարկվեն նույն պահանջներին, ինչ ԵԱՏՄ-ի անդամ չանդամակցող մյուս ԱՊՀ երկրների քաղաքացիները, այդ թվում Ռուսաստանում աշխատանքային թույլտվություն ստանալու հարցում։ Առայժմ, Եվրասիական միության մասին պայմանագրի համաձայն, հայերը օգտվում են Ռուսաստանի քաղաքացիների հետ հավասար իրավունքներից, եթե ունեն աշխատանքային պայմանագիր գործատուի հետ։

Սակայն, Հայաստանի կրած վնասը չի սահմանափակվի միայն աշխատանքային միգրացիայի պայմանների խստացումից առաջացած կորուստներով։ Եթե երկիրը դուրս գա ԵԱՏՄ-ից, ապա կբախվի երկաթուղային և ճանապարհային տրանսպորտի սակագների բարձրացմանը, ինչպես նաև էներգակիրների, այդ թվում գազի արժեքի բարձրացմանը, ինչպես նաև գյուղատնտեսական արտադրանքի շուկայի և զբոսաշրջությունից ստացված եկամուտների կորստին, ինչը բացասաբար կանդրադառնա ընդհանուր տնտեսության վրա: Միգրացիոն եկամուտները կարող էին փոխհատուցել այդ կորուստները, սակայն Ռուսաստանի աշխատաշուկային անմիջական այլընտրանք չկա։

Վերջին տարիներին հայ աշխատանքային միգրանտների մուտքը Ռուսաստան եղել է բավականին կայուն տատանվելով 160,000-ից 170,000-ի սահմաններում: 2024 թվականից ի վեր նկատվել է աշխատանքային միգրանտների հոսքի նվազում, որը պայմանավորված է Ռուսաստանի միգրացիոն քաղաքականության խստացմամբ և ներգաղթի հետ կապված ներքին անվտանգության սպառնալիքների աճով: Ընդհանուր առմամբ, Հայաստանից աշխատանքային ներգաղթը երկու տարվա ընթացքում նվազել է 11.2%-ով, մինչդեռ Տաջիկստանից, որն այդ ժամանակահատվածում ամենաշատն էր տուժել Ռուսաստանի կողմից սահմանված սահմանափակումներից, այն նվազել է 20.6%-ով, իսկ Ղրղզստանիը 14.2%-ով:

Համեմատած ԱՊՀ մյուս «փոքր» երկրների հետ, Հայաստանի միգրացիոն կախվածությունը Ռուսաստանից թվում է պակաս նշանակալի հաշվի առնելով ՀՆԱ-ում ստացվող դրամական փոխանցումների տեսակարար կշռը: Համաշխարհային բանկի տվյալներով Տաջիկստանի համար այդ ցուցանիշը 2024 թվականին կազմել է 45%, իսկ Ղրղզստանի համար 24%, որը երկու-երեք անգամ ավելի բարձր է քան Հայաստանում:

Այնուամենայնիվ, հաշվի առնելով Հայաստանի բարդ աշխարհաքաղաքական դիրքը՝ գտնվելը Ադրբեջանի, Իրանի, Թուրքիայի և Վրաստանի միջև, Երևանն ունի սահմանափակ հնարավորություններ դիվերսիֆիկացնելու իր արտաքին աշխատանքային միգրացիայի ուղիները, ինչպես նաև ընդհանուր տնտեսական կապերը: Դա հատկապես ճիշտ է հաշվի առնելով Մերձավոր Արևելքում տիրող ծայրահեղ լարված ռազմաքաղաքական իրավիճակը: Հայաստանը չի կարողանա մոտ ապագայում փոխհատուցել Ռուսաստանի աշխատաշուկայի անհետացումը: Եթե Մոսկվան ընդունի աշխատանքային միգրացիայի նկատմամբ խիստ սահմանափակող միջոցներ, ապա Հայաստանը կհայտնվի շատ դժվարին իրավիճակում: Հետևաբար, Երևանը, հավանաբար, կփորձի խուսափել նման իրավիճակից: