Հայաստանն ու Ադրբեջանը առաջին անգամ հաստատել են փոխադարձ ինտերնետային տրաֆիկի տարանցում. սպառնալիք, թե՞ տնտեսական հնարավորություն

Այն լուրը, որ Հայաստանի «Team Telecom Armenia» և ադրբեջանական «AzerTelecom» ընկերությունները համաձայնության են եկել փոխադարձ ինտերնետային տրաֆիկի տարանցման շուրջ, առաջացրել է խառը արձագանք։ Որոշ հայկական լրատվամիջոցներ և սոցիալական ցանցերի օգտատերեր դա ներկայացրել են որպես Հայաստանի վտանգավոր կախվածություն Ադրբեջանից, սակայն, եթե համաձայնագիրը դիտարկենք տեխնիկական և տնտեսական տեսանկյունից, ապա պատկերը շատ ավելի բարդ է և շատ առումներով պակաս դրամատիկ, գրում է telegra.ph–ը։

Ի՞նչ է պատահել։ Խոսքը չի գնում այն մասին, որ Հայաստանի ինտերնետը հիմա անցնելու է Ադրբեջանի միջով կամ հակառակը։

Համաձայնագիրը նախատեսում է միջազգային ինտերնետային տրաֆիկի համար լրացուցիչ առևտրային երթուղու ստեղծում։ Դա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր կողմ անհրաժեշտության դեպքում կկարողանա օգտագործել մյուս երկրի ենթակառուցվածքները երրորդ երկրներին տվյալներ փոխանցելու համար։ Դա տարածված պրակտիկա է համաշխարհային հեռահաղորդակցության ոլորտում։ Ինտերնետը կառուցված է որպես բազմաթիվ փոխկապակցված երթուղիների ցանց, և որքան շատ են նման երթուղիները, այնքան ավելի դիմացկուն է համակարգը։

Կարևոր է հասկանալ, որ միջազգային ինտերնետային տրաֆիկը գրեթե երբեք չի մնում մեկ երկրի սահմաններում։ Համաշխարհային ցանցին միանալու համար տվյալները անցնում են մի քանի երկրների ենթակառուցվածքներով, միջազգային հեռահաղորդակցության օպերատորներով և ստորջրյա մալուխներով: Տարիներ շարունակ Հայաստանը իր միջազգային ինտերնետային կապի զգալի մասը ստացել է Վրաստանի, ինչպես նաև Իրանի և այլ արտաքին ուղիների միջոցով: Հետևաբար, այն փաստը, որ երթուղին անցնում է մեկ այլ երկրի միջով, անսովոր կամ եզակի չէ, այսպես է գործում համաշխարհային ինտերնետը։

Ի՞նչ է սա նշանակում Հայաստանի համար։

1. Եկամտի լրացուցիչ աղբյուր

Հայաստանը վաղուց է ձգտում դառնալ Հարավային Կովկասի թվային տարանցիկ կենտրոն։ Եթե Ադրբեջանի միջազգային երթուղու մի մասը սկսի անցնել հայկական մայրուղային ցանցերով, ապա Team Telecom-ը և այլ հայկական օպերատորներ կստանան եկամուտ տարանցիկ ծառայություններից։ Ըստ էության, սա հավասարազոր է հեռահաղորդակցության ծառայությունների արտահանմանը։

2. Ինտերնետի դիմադրողականության բարելավում

Ցանկացած երկիր օգուտ է քաղում բազմաթիվ անկախ կապուղիներ ունենալուց։ Այսօր Հայաստանի միջազգային երթուղու զգալի մասն անցնում է Վրաստանով: Եթե տեղի է ունենում վթար, մալուխի վնաս կամ տեխնիկական խափանում, ապա այլընտրանքային ուղիների առկայությունը դառնում է զգալի առավելություն։ Նոր երթուղին հնարավոր է մեծացնի ամբողջ համակարգի խափանումների նկատմամբ հանդուրժողականությունը։ 

3. Հայաստանի դերի ամրապնդումը որպես թվային կենտրոն

Վերջին տարիներին Հայաստանը ներդրումներ է կատարել միջազգային օպտիկամանրաթելային գծերի և տվյալների կենտրոնների մեջ։ Որքան շատ տարանցիկ հոսքեր են անցնում երկրի միջով, այնքան մեծ է նրա կարևորությունը տարածաշրջանային հեռահաղորդակցության քարտեզի վրա։ Սա կարող է լրացուցիչ ներդրումներ ներգրավել թվային ենթակառուցվածքների մեջ։

4. Տնտեսական կապերի ձևավորում

Պատմությունը ցույց է տալիս, որ տրանսպորտի, էներգետիկայի կամ թվային նախագծերով կապված երկրները լրացուցիչ խթաններ են ստանում հակամարտությունների սրումից խուսափելու համար։

Իհարկե, միայն ինտերնետային երթևուղին խաղաղություն չի երաշխավորում, բայց փոխշահավետ առևտրային շահերի ի հայտ գալը սովորաբար նվազեցնում է կողմերի խթանները խաթարելու նման կապերը։

Իսկ ո՞վ է իրականում ավելի կախված դառնում։ Կա թեզ, որ Հայաստանը, իբր, կախված է դառնում Ադրբեջանից։ Սակայն, երբ հարցը դիտարկվում է ենթակառուցվածքների և տվյալների տարանցման տեսանկյունից, սխալ է խոսել Հայաստանի միակողմանի կախվածության մասին, քանի որ նման տարանցիկ համաձայնագրերը սովորաբար փոխադարձ շահեր են ստեղծում կողմերի միջև՝ երթուղու ֆունկցիոնալությունը պահպանելու հարցում։ Ադրբեջանի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունը անջատված է մայր երկրից։ Հետևաբար, Բաքուն օբյեկտիվորեն հետաքրքրված է էքսկլավի հետ որքան հնարավոր է շատ այլընտրանքային հաղորդակցման ուղիներ ունենալու մեջ։ «Team Telecom Armenia» ընկերության գործադիր տնօրենի խոսքով նոր համաձայնագիրը նախատեսում է երթուղային տարանցում հատկապես Նախիջևան-Ադրբեջան ուղղությամբ, ինչը այդ երթուղին դարձնում է երկրի երկու մասերի միջև կապն ապահովելու լրացուցիչ ուղիներից մեկը։ Ըստ էության, այս դեպքում Հայաստանը հանդես է գալիս որպես տարանցիկ ծառայությունների մատակարար, իսկ Ադրբեջանը որպես նրա հաճախորդ։

Եթե ապագայում ադրբեջանական ինտերնետային տրաֆիկի որոշակի մասը, այդ թվում Նախիջևանի հետ կապվածը, անցնի հայկական ենթակառուցվածքներով, ապա Ադրբեջանը կդառնա հայկական տարանցիկ երթուղու օգտագործող։ Այլ կերպ ասած, եթե համաձայնագիրն օգտագործվի ադրբեջանական տրաֆիկի փոխանցման համար, ապա խոսել Հայաստանի միակողմանի կախվածության մասին Ադրբեջանից, լիովին տրամաբանական չէ։

Ընդհակառակը, որոշակի չափով Ադրբեջանն է կախված դառնում հայկական մայրուղային ցանցերի կայուն գործունեությունից։

Իհարկե, սա կրիտիկական կախվածություն չէ. և՛ Հայաստանը, և՛ Ադրբեջանը կպահպանեն այլ հաղորդակցման ուղիները ևս։ Սակայն նոր տարանցիկ երթուղու փաստն ինքնին նշանակում է, որ հայկական ենթակառուցվածքները դառնում են Ադրբեջանի կապի համակարգի մաս։ Այս տարբերակը, ի դեպ, համապատասխանում է համաշխարհային պրակտիկային։ Այս առումով, տարանցիկ երկիրը սովորաբար ձեռք է բերում լրացուցիչ լծակներ և տնտեսական նշանակություն, քանի որ տվյալները, ապրանքները կամ էներգիայի հոսքերը անցնում են նրա տարածքով: Հետևաբար, այս համաձայնագիրը ամրապնդում է Հայաստանի դերը որպես տարածաշրջանային թվային կենտրոն, այլ ոչ թե դարձնում այն կախված:

Կա՞ն արդյոք ռիսկեր:

Ռիսկ 1. Քաղաքական ճնշում

Տեսականորեն, մեկ կողմը կարող է փորձել օգտագործել տարանցումը որպես ճնշման գործիք: Այնուամենայնիվ, այդ ռիսկը հաճախ չափազանցված է: Ժամանակակից ինտերնետը գրեթե երբեք չի կառուցվում մեկ երթուղու շուրջ: Եթե օպերատորը կախված է միայն մեկ ուղղությունից, դա արդեն համարվում է վատ պրակտիկա: Հետևաբար, Հայաստանի նպատակը գոյություն ունեցող երթուղիները ադրբեջանականով փոխարինելը չէ, այլ դրանք առկաներին ավելացնելը:

Ռիսկ 2. Երթուղու անջատման հնարավորություն

Նոր ճգնաժամի կամ ռազմական սրման դեպքում տարանցիկ համաձայնագիրը կարող է սառեցվել: Այնուամենայնիվ, հենց այդ պատճառով էլ նման երթուղիները համարվում են լրացուցիչ, այլ ոչ թե առաջնային:

Ռիսկ 3. Մտահոգություններ երթուղու վերահսկողության վերաբերյալ

Ոմանք վախենում են, որ Ադրբեջանը կկարողանա «վերահսկել հայկական ինտերնետը»:

Գործնականում դա ամբողջովին ճիշտ չէ: Ժամանակակից ինտերնետային տրաֆիկի մեծ մասը պաշտպանված է կոդավորմամբ (HTTPS, VPN, բանկային և կառավարական ծառայություններ): Տրանսպորտային օպերատորը տեսնում է տվյալների փոխանցման ուղղությունը և տեխնիկական կապի տեղեկատվությունը, բայց ոչ նամակագրության, բանկային գործարքների կամ փաստաթղթերի բովանդակությունը։ Ավելին, նմանատիպ ռիսկեր կան, երբ տրաֆիկը անցնում է որևէ այլ երկրով, այդ թվում Վրաստանով, Թուրքիայով, Ռուսաստանով կամ ԵՄ երկրներով։

Կարևոր է հասկանալ, որ գլխավոր հարցը ոչ թե այն է, թե արդյո՞ք որոշակի տրաֆիկ անցնում է Ադրբեջանի միջով, այլ այն, թե արդյո՞ք Հայաստանը կախվածություն կունենա մեկ երթուղուց։ Եթե խոսքը դիվերսիֆիկացիայի և Վրաստանով, Իրանով և այլ երթուղիներով անցնող առկա երթուղիների կողքին մեկ այլ կապի ալիքի ի հայտ գալու մասին է, ապա դա ամրապնդում է համակարգի դիմադրողականությունը, այլ ոչ թե թուլացնում այն։
Եզրակացություն

Հեռահաղորդակցության տեսանկյունից սա հիմնականում առևտրային և ենթակառուցվածքային նախագիծ է, այլ ոչ թե քաղաքական զիջում։ Հայաստանի համար դա հնարավորություններ է բացում տվյալների տարանցումից եկամուտ ստանալու, տարածաշրջանային թվային կենտրոնի կարգավիճակը ամրապնդելու և ինտերնետային ենթակառուցվածքների դիմադրողականությունը բարելավելու համար։ Հիմնական ռիսկերը առաջանում են միայն մեկ երթուղուց չափազանց կախվածության դեպքում, բայց համաձայնագիրն ինքնին նման կախվածություն չի ստեղծում։ Հետևաբար, այս պահին լուրն ավելի շատ նման է կապի ոլորտում պրագմատիկ տնտեսական քայլի, քան ազգային անվտանգությանը սպառնացող վտանգի։

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը

www.1or.am