Հայաստանը ընտրություններից հետո. քաղաքական հաշվեհարդարների ժամանա՞կն է
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
ՀՀ Ազգային ժողովի ընտրությունների վերջնական արդյունքները ամփոփվել են. Նիկոլ Փաշինյանի իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը մեծամասնություն է ստացել, թեև ոչ սահմանադրական։ Թվում էր, թե երկիրը, որը մի քանի ամիս տևած բուռն նախընտրական իրարանցում էր ապրում, սպասում էր համեմատական կայունության ժամանակաշրջանի։ Բայց քվեարկությունից ընդամենը մի քանի օր անց պարզ դարձավ. չնայած ամառային ժամանակահատվածին, Հայաստանում քաղաքական սեզոնը չի ավարտվել։ Իրականում այն նոր է սկսվել, գրում է fondsk.ru–ն։
Այսօր ուշադրության կենտրոնում այլևս ընտրությունների արդյունքները, քարոզարշավը կամ ձայների համար պայքարը չեն։ Հիմնական թեման իշխանությունների գործողություններն են ընդդիմադիր հիմնական գործիչների դեմ։ Եվ եթե տեղի ունեցողը դիտարկենք ոչ թե որպես առանձին դրվագներ, այլ որպես միասնական պատկեր, թվում է, թե Հայաստանում նոր փուլ է սկսվում, այն է ընդդիմության քաղաքական և տնտեսական ռեսուրսների համակարգված ապամոնտաժում։ Հատկապես ուշագրավ է այն, որ թիրախավորվում են հենց այն ուժերը, որոնք ավանդաբար համարվում էին Ռուսաստանի հետ սերտ հարաբերություններ պահպանելու կողմնակիցներ կամ առնվազն դեմ են երկրի կտրուկ աշխարհաքաղաքական շրջադարձին։
Իրականում, սա պարզապես ներքաղաքական պայքարի հարց չէ։ Խոսքը Հայաստանի համար նոր քաղաքական ճարտարապետության ձևավորման մասին է։
Առաջին կարևոր դրվագը Սամվել Կարապետյանի դեպքն է։ Դեռ ընտրություններից առաջ էին իշխանությունները սկսել Կարապետյանին պատկանող «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ընկերության նկատմամբ նրա վերահսկողությունից զրկելու գործընթացը։ Ընտրություններից հետո այդ գործընթացը լրացուցիչ թափ ստացավ։ Կառավարությունը պատրաստել է օրենսդրական մեխանիզմներ, որոնք կարող են թույլ տալ պետությանը լիակատար վերահսկողություն հաստատել ընկերության նկատմամբ։ Պետության և ռազմավարական օբյեկտի սեփականատիրոջ միջև վեճը ինքնին եզակի չէ։ Նմանատիպ գործընթացներ տեղի են ունենում աշխարհի շատ երկրներում, բայց հայկական դեպքը առանձնանում է իր քաղաքական համատեքստով։ Սամվել Կարապետյանը վաղուց է դադարել լինել միայն հայտնի գործարար։ «Ուժեղ Հայաստան» կուսակցության ստեղծումից հետո նա դարձել է գործող կառավարության հիմնական քաղաքական հակառակորդներից մեկը։ Ավելին, Կարապետյանը հասարակության և փորձագիտական հանրության զգալի մասի կողմից ընկալվում է որպես Ռուսաստանի հետ սերտ հարաբերություններ պահպանելուն կենտրոնացած քաղաքական գործիչ։ Սա հարց է առաջացնում. արդյո՞ք սա իսկապես միայն տնտեսական վեճ է, թե՞ մենք ականատես ենք պոտենցիալ քաղաքական մրցակցի ֆինանսական բազայի վերացմանը։
Գագիկ Ծառուկյանի շուրջ ստեղծված իրավիճակը ոչ պակաս է խոսուն։ Ընտրություններից հետո «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության առաջնորդի հետ կապված կազմակերպությունների վրա ճնշումը զգալիորեն աճել է։ Նախ, խնդիրներ են ծագել նրա անշարժ գույքի և սպորտային ենթակառուցվածքների շուրջ։ Այնուհետև եկել է «Շանգրի-Լա» խաղատան վերաբերյալ որոշումը (լիցենզիան կասեցվել է)։ Բացի դա «Արարարատ ցեմենտ»-ի շուրջ վարույթներն են շարունակվում։ Հատկապես խորհրդանշական է այն, որ այս ամենը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ Ծառուկյանի կուսակցությունն ինքն է փորձում վիճարկել ընտրությունների արդյունքները և բազմաթիվ հարցեր է առաջ քաշում ձայների հաշվարկի ընթացակարգի վերաբերյալ։
Դժվար է չնկատել մեկ այլ օրինաչափություն։ Ճնշման տակ են հայտնվել ոչ պատահական քաղաքական գործիչները։ Նրանք փոքր կուսակցություններ, հասարակական ակտիվիստներ կամ երկրորդական դեմքեր չեն, այլ հենց այն ուժերն են, որոնք տարիներ շարունակ կազմել են հայկական քաղաքականության այսպես կոչված ռուսամետ հատվածի միջուկը՝ Սամվել Կարապետյանը, Գարիկ Ծառուկյանը, Ռոբերտ Քոչարյանը և Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությունը։ Ինչպես և սպասվում էր, հենց այդ քաղաքական գործիչներն են դառնում քրեական գործերի, խուզարկությունների, հետաքննությունների, տնտեսական ճնշման և քաղաքական մեկուսացման թիրախ։ Դաշնակցության ներկայացուցիչների խուզարկությունները, Իշխան Սաղաթելյանի դեմ գործողությունները և Ռոբերտ Քոչարյանին պատգամավորական անձեռնմխելիությունից զրկելը ստեղծում են այն տպավորությունը, որ այս ամենը այլևս օրենքի առանձին խախտումների դեմ պայքար չէ, այլ համակարգային գործընթաց։
Հատուկ ուշադրություն է գրավում վարչապետի հռետորաբանությունը։ Երբ կառավարության ղեկավարը խորհրդարանի ամբիոնից հայտարարում է, որ «նպատակային կերպով կջախջախի» իր հակառակորդներին, սա ավելին է, քան պարզապես հուզական հայտարարություն։ Նման հայտարարությունները անխուսափելիորեն ընկալվում են որպես քաղաքական ազդանշան ամբողջ պետական ապարատին։ Նման հայտարարություններից հետո իրավապահ մարմինների ցանկացած գործողություն ավտոմատ կերպով սկսում է դիտարկվել քաղաքական մոտիվացիայի պրիզմայով։ Իհարկե, իշխանությունները կարող են պնդել, որ գործում են ամբողջությամբ օրենքի շրջանակներում, ընդդիմությունը կխոսի քաղաքական հետապնդումների մասին, բայց հասարակության համար գլխավոր մտահոգությունը վստահությունն է, և նման իրավիճակներում վստահությունը սկսում է արագորեն նվազել։
Այս իրավիճակի ամենահետաքրքիր կողմը միջազգային ասպեկտն է։ Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև հարաբերությունները ապրում են աննախադեպ ճգնաժամ։ Փաստացի նախկին ձևաչափով գործող ռազմաքաղաքական համագործակցությունը սառեցվել է։ Երկու երկրների ղեկավարությունների միջև քաղաքական վստահության մակարդակը կտրուկ նվազել է։ Առևտրատնտեսական խնդիրներ են պարբերաբար առաջանում են։ Մոսկվան բացահայտորեն դժգոհություն է հայտնում Երևանի արտաքին քաղաքականությունից։
Այս ֆոնին, հայկական քաղաքական սպեկտրի ռուսամետ հատվածը մնում է այն միակ հարթակը, որի միջոցով Մոսկվան կարող է պոտենցիալ պահպանել քաղաքական ազդեցությունը երկրի ներսում։ Եթե այդ ուժերը վերջնականապես պարտվեն կամ մղվեն քաղաքական համակարգի ծայրամաս, ապա Ռուսաստանը գործնականում Հայաստանում կկորցնի իր հիմնական քաղաքական գործընկերներին։ Հետևաբար, տեղի ունեցողը ունի ոչ միայն ներքին, այլ նաև արտաքին քաղաքական նշանակություն։ Մոսկվայի համար հարցը այլևս առանձին քաղաքական գործիչների ճակատագիրը չէ, այլ այն, թե արդյո՞ք Հայաստանում կմնա որևէ ազդեցիկ ուժ, որը կպաշտպանի Ռուսաստանի հետ լիարժեք ռազմավարական գործընկերության վերականգնումը։
Միևնույն ժամանակ, անհրաժեշտ է նաև հասկանալ իշխանությունների տրամաբանությունը։ Նիկոլ Փաշինյանի թիմի համար վերջին տարիների իրադարձությունները ապացուցել են, որ նախկին քաղաքական համակարգն անկարող է ապահովել երկրի կայուն զարգացումը։ Կառավարությունը կարծում է, որ ներկայիս ընդդիմության զգալի մասը կապված է նախկին էլիտաների և կառավարման օլիգարխիկ մոդելի հետ։ Համապատասխանաբար, այդ գործիչների դեմ գործողությունները կառավարության կողմնակիցների կողմից դիտվում են որպես հին համակարգի դեմ պայքարի շարունակություն։
Այնուամենայնիվ, նույնիսկ եթե հետևենք այդ տրամաբանությանը քաղաքական հետևանքների հարցը մնում է անփոփոխ։ Ցանկացած ժողովրդավարության խնդիրն այն է, որ ուժեղ ընդդիմության ոչնչացումը գրեթե միշտ հանգեցնում է քաղաքական համակարգի թուլացմանը։ Երբ մրցակցային միջավայրը վերանում է, կառավարությունը սկսում է կորցնել հասարակություն հետ հետադարձ կապը։ Առանց ազդեցության ուժեղ այլընտրանքային կենտրոնների, քաղաքական սխալների ռիսկը մեծանում է։ Երբ ընտրողների զգալի մասը այլևս չի տեսնում իր ներկայացուցիչներին քաղաքական ասպարեզում, դժգոհությունը սկսում է կուտակվել խորհրդարանական ինստիտուտներից դուրս։
Ահա թե ինչու այսօր գլխավոր հարցը ոչ թե Կարապետյանի, Ծառուկյանի կամ Քոչարյանի ճակատագիրը չէ։ Գլխավոր հարցն այն է, թե ինչպիսի՞ն կլինի հայկական քաղաքական համակարգը երկու կամ երեք տարի հետո։ Եթե ներկայիս միտումը շարունակվի, ապա Հայաստանը կարող է ունենալ խորհրդարան, որտեղ ընդդիմությունը պաշտոնապես ներկայացված կլինի, բայց նրա իրական քաղաքական և ֆինանսական հնարավորությունները լրջորեն սահմանափակ կլինեն։ Այդ սցենարը կարող է ապահովել կարճաժամկետ կայունություն, բայց երկարաժամկետ հեռանկարում այն լուրջ ռիսկեր է պարունակում։
Հետխորհրդային տարածքի պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել, որ երբ օրինական քաղաքական մրցակցությունը վերանում է, դրա հետ չեն վերանում ճգնաժամային երևույթները, դրանք պարզապես հետաձգվում են։ Այսօր դժվար է խոսել արտահերթ ընտրությունների հավանականության մասին։ Մոտ ապագայում կառավարությունն ունի կայուն մեծամասնություն և վերահսկում է բոլոր հիմնական պետական ինստիտուտները։
Այնուամենայնիվ, եթե Սահմանադրական դատարանը մերժի ընդդիմության պահանջները, եթե խորհրդարանական մրցավազքը արգելափակվի, եթե քաղաքական մրցակիցների վրա տնտեսական ճնշումը շարունակվի, ապա մի քանի տարվա ընթացքում Հայաստանը կարող է բախվել նոր անկայունության ալիքի։ Այդ դեպքում արտահերթ ընտրությունների հարցը կրկին կհայտնվի քաղաքական օրակարգի առաջին պլանում։ Այստեղ պարադոքսն այն է, որ ընտրություններից հետո երկիրը պետք է մտներ կայունացման շրջան, բայց առայժմ թվում է, թե Հայաստանը մտնում է նոր դիմակայության շրջան, որտեղ պայքարը այլևս ոչ թե ձայների, այլ քաղաքական այլընտրանքի գոյության իրավունքի համար է։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
www.1or.am
