Ռուսական բեռների փոխարինո՞ւմ. Հայաստանին ի՞նչ օգուտ է տալիս Ադրբեջանի տարածքով տարանցումը

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 18 Ноябрь, 2025 10:08

Նոյեմբերի սկզբին Ղազախստանից և Ռուսաստանից ցորեն տեղափոխող առաջին գնացքները ժամանեցին Հայաստան, այսպես կոչված, «Ադրբեջանական տարանցիկ» նոր երթուղով, որն անցնում է Ադրբեջանով և Վրաստանով, գրում է dw.com–ը։

Սա ԽՍՀՄ փլուզումից ի վեր առաջին դեպքն է, երբ ադրբեջանական երկաթուղին օգտագործվում է Հայաստանի կարիքների համար։ Այս իրադարձությունը նշանակալի տեղաշարժ է Բաքվի և Երևանի միջև լարված հարաբերություններում և կարող է կտրուկ փոխել տարածաշրջանի տնտեսական լոգիստիկան, կարծում են փորձագետները։

Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևն առաջին անգամ հայտարարեց Ադրբեջանի տարածքով Հայաստան բեռնափոխադրումների բոլոր սահմանափակումների վերացման մասին հոկտեմբերի 21-ին՝ Աստանայում Ղազախստանի նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևի հետ հանդիպման ժամանակ։ Այդ որոշումը Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունների կարգավորմանն ուղղված վերջին դիվանագիտական համաձայնագրերի ուղղակի արդյունքն է։ Երևանը ողջունեց այդ քայլը։ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Ալիևի հայտարարությունը անվանեց «անսպասելի, բայց շատ դրական ազդանշան»։ Երկու կողմերն էլ ընդգծում են, որ տրանսպորտային կապերի ապաշրջափակումը երկրների միջև ավելի լայն խաղաղության գործընթացի մի մասն է։ Փաշինյանը տարանցիկ ուղիների բացումը ուղղակիորեն է կապում 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում ձեռք բերված համաձայնությունների հետ։ Այդ ժամանակ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի ներկայությամբ Հայաստանի և Ադրբեջանի առաջնորդները ստորագրել էին խաղաղության հաստատման մասին հռչակագիր, որը ներառում էր ենթակառուցվածքային նախագծերի զարգացում։

Այդպիսի նախագծերից մեկը «Թրամփի երթուղին միջազգային խաղաղության և բարգավաճման համարն» է (TRIPP)։ Վաշինգտոնի կողմից աջակցվող այդ նախաձեռնությունը նպատակ ունի ստեղծել երկաթուղիների, ճանապարհների և խողովակաշարերի ցանց Հայաստանով։ Նախագիծը նպատակ ունի հասնել երկու հիմնական նպատակի. ապահովել Ադրբեջանի և նրա Նախիջևանի էքսկլավի միջև ուղիղ կապ և խթանել տարածաշրջանային տնտեսական զարգացումը։ Ռուսական կողմը նույնպես ողջունել է երթուղու գործարկումը։ Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը այն անվանել է «իրական, նշանակալի ներդրում» խաղաղության մեջ և «հակամարտությունից համագործակցության անցնելու համատեղ ցանկության» խորհրդանիշ։

Ցամաքով շրջափակված Հայաստանի համար, որը ղարաբաղյան հակամարտության պատճառով ենթարկվում էր Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից տրանսպորտային շրջափակման, լոգիստիկ խնդիրները միշտ էլ ռազմավարական նշանակություն են ունեցել տնտեսական կայունության և պարենային անվտանգության համար։

Ամենախոցելի կետը մնում է Ռուսաստանի հետ ուղիղ երկաթուղային կապի բացակայությունը, քանի որ նա երկրի հիմնական առևտրային գործընկերն ու ռազմավարական ապրանքների, այդ թվում ցորենի և նավթամթերքի հիմնական մատակարարն է։ Ռուսաստան տանող միակ ուղիղ երկաթուղային ուղին՝ Վրաստանից անջատված Աբխազիայի միջով, չի գործում 1990-ականների սկզբի վրաց-աբխազական հակամարտությունից ի վեր։ Ռուսական ցորենի բեռնափոխադրումների ներկայիս հիմնական ուղին բազմամոդալ է: Ծովով դեպի Վրաստանի Փոթի, ապա երկաթուղով դեպի Երևան, իսկ բեռնափոխադրումների հիմնական հոսքը ընթանում է Վրաստանի ռազմավիրական մայրուղով՝ Վերին Լարսի միակ ցամաքային անցակետով։ Այդ ուղին գերծանրաբեռնված է և հաճախ փակվում է եղանակային պայմանների և ճանապարհային տրանսպորտի բարձր արժեքի պատճառով։ Ադրբեջանի միջով երկաթուղային տարանցման բացումը, ինչպես նշել են Հայաստանի իշխանությունները, այլընտրանք է առաջարկում։ «Սա բոլորովին նոր հնարավորություն է», - հանրային հեռուստատեսությամբ հայտարարել է Հայաստանի էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը։ Պապոյանը ընդգծելով, որ նոր երթուղին լուծում է երեք հիմնական նպատակ՝ անխափան մատակարարում, լոգիստիկայի դիվերսիֆիկացում և ապրանքների արժեքի նվազեցում։

Ադրբեջանական տարանցման բացումը, որը սկսվել է հացահատիկի առաքումներով, տարածաշրջանում տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ապաշրջափակման առաջին իրական քայլն է, dw.com-ին ասել է իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության տնտեսական հարցերով խորհրդարանական հանձնաժողովի փոխնախագահ Բաբկեն Թունյանը։

Չնայած նրան, որ սկզբնական առաքումները ներառում են ինչպես ռուսական, այնպես էլ ղազախական հացահատիկ, Ղազախստանի մուտքը Հայաստանի ցորենի շուկա ամենակարևոր տնտեսական իրադարձությունն է։ Հայաստանը տարեկան սպառում է մոտավորապես 500,000 տոննա ցորեն, որի ներքին արտադրությունը բավարարում է պահանջարկի միայն 30-35%-ը։ Մնացած 60-65%-ը (ավելի քան 315,000 տոննա) ներմուծվում է։ Մինչև վերջերս Ռուսաստանը մատակարարում էր այս ծավալի գրեթե 100%-ը։

Նոր երթուղին ղազախական հացահատիկը դարձնում է մրցունակ։ Ղազախստանը Հայաստան առաջին գնացքի ուղարկումն անվանել է «սննդի դիվանագիտության օրինակ» և «պատմական նշանակության իրադարձություն»։ Ղազախստանի Սննդի կորպորացիայի ներկայացուցիչ Տոբիլբեկ Օմարովը հայտարարել է, որ Ղազախստանը պատրաստ է Հայաստանին մատակարարել «ամսական մոտավորապես 15-20,000 տոննա պարենային հացահատիկ»։ Նա հավելել է, որ Հայաստանի հետ արդեն ստորագրվել է համաձայնագիր «երկարաժամկետ համագործակցության վերաբերյալ, որը նախատեսում է հացահատիկի մատակարարում հայ սպառողներին»։

Սակայն, բուն Հայաստանում այս իրադարձության գնահատականն ավելի խառն է։

Ամեն ինչ մտահոգիչ է անգամ Ղազախստանից հացահատիկի երկարաժամկետ մատակարարումների վերաբերյալ ձեռք բերված համաձայնության ֆոնին։ Տնտեսագետ Սուրեն Պարսյանը պահպանում է զգուշավոր դիրքորոշում կասկածի տակ դնելով նոր երթուղու տնտեսական նպատակահարմարությունը։ Նա կարծում է, որ Ադրբեջանի միջոցով վերջերս իրականացված ներմուծումն ավելի շատ նման է «քաղաքական և դիվանագիտական քայլի», որը չի լուծում ռուսական մատակարարումներից Հայաստանի կախվածության հիմնարար խնդիրը։ Մասնագետը կարծում է, որ հիմնական խնդիրը լոգիստիկայի արժեքն է։ Նա գնահատել է, որ Ղազախստանից Բաքու ծովով, ապա երկաթուղով, առաքումը գրեթե 30%-ով ավելի երկար և թանկ է, քան վրացական Փոթի նավահանգստով անցնող ռուսական հացահատիկի մատակարարման ավանդական երթուղին։ «Հետևաբար, խոսակցությունները, որ սա կհանգեցնի հացի գների անկման, ավելի շատ «քաղաքական շոու»–ի շարքից է», - dw.com-ին ասել է տնտեսագետը նշելով, որ Հայաստանին անհրաժեշտ դիվերսիֆիկացիան պետք է հիմնված լինի «տնտեսական տրամաբանության» վրա, և որ Ադրբեջանի միջով անցնող ներկայիս երթուղին կարող է մրցունակ դառնալ միայն այն դեպքում, եթե Բաքուն կամ Աստանան առաջարկեն «մեծ զեղչեր» տարանցման կամ ապրանքների վրա։

Մինչ քաղաքական գործիչները խոսում են խաղաղության մասին, հայկական բիզնեսները իրավիճակը գնահատում են պրագմատիկորեն։ Առաջին խմբաքանակները ներմուծվել են «Բաղրամյան ՍՊՊ»-ի կողմից, որը կապված է հայազգի հայտնի գործարար և նախկին պատգամավոր Սամվել Ալեքսանյանի հետ, ով վերահսկում է ցորենի շուկայի զգալի մասը։

Ընկերության տնօրեն Վլադիմիր Գասպարյանը հայկական լրատվամիջոցներին տված հարցազրույցում ընդգծել է, որ խնդիրը հիմնականում վերաբերում է սննդի անվտանգությանը, այլ ոչ թե արտադրության արժեքի նվազեցմանը։ «Դա տեղի չի ունեցել 35 տարի, բայց հիմա դա փաստ է՝ ցորենը ժամանել է...: Լրացուցիչ ճանապարհ, լրացուցիչ բաց դուռ՝ դա միայն ողջունելի է», - հայտարարել է նա նաև նշելով, որ դա զգալիորեն կթեթևացնի Վերին Լարսի բեռը, որը, այլ խնդիրների շարքում, բախվում է վարորդների մուտքի 90-օրյա սահմանափակումների Ռուսաստանում ներգաղթի կանոնակարգերի խստացման հետևանքով։

Այն մտահոգությունների վերաբերյալ, որ Ադրբեջանը կարող է ցանկացած պահի կրկին փակել տարանցումը, գործարարը պատասխանել է. «Այդ հարցը մեր իրավասության մեջ չէ։ Եթե նրանք որոշեն փակել այն, մենք կվերադառնանք մեր մեքենաներին և լաստանավերին Փոթիով, ինչպես մինչ այժմ արել ենք»։

Այնուամենայնիվ, Երևանը դրական զարգացումներ է ակնկալում։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի խոսքով կառավարությունը «ստեղծում է նոր հայտեր» այդ երթուղով այլ բեռների տարանցման համար։ Այժմ օրակարգում ներառված է փոխադարձ բեռնափոխադրումների կազմակերպման գործնական փորձարկումը։ «Մասնավորապես, մենք պետք է որոշենք, թե արդյո՞ք հնարավոր կլինի ստեղծել լոգիստիկա Հայաստանից Ռուսաստան կամ Ղազախստան նույն տարանցիկ երկրներով տեղափոխվող ապրանքների համար», - լրագրողների հետ ճեպազրույցում հայտարարել է Փաշինյանը վերահաստատելով Երևանի պատրաստակամությունը հեշտացնելու թուրքական և ադրբեջանական բեռնատարների անցումը Թուրքիայից Ադրբեջան և հետ Հայաստանի տարածքով։