Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ …Սպորտային մարմնամարզություն

Շատ հին քաղաքակրթություններում մարդկային մշակույթը կախված էր ոչ միայն հոգևոր, այլ նաև ֆիզիկական կրթությունից: Համարվում էր, որ մարդու ներդաշնակ զարգացման համար կարևոր են ինչպես ուժեղ ոգին, այնպես էլ ուժեղ, դիմացկուն մարմինը: Հին հույներն էին հատուկ ուշադրություն դարձնում այդ հարցին: Հենց մ.թ.ա. 8-րդ դարում էլ Հունաստանում առաջացել է «մարմնամարզություն» տերմինը: Այն ժամանակ դա ներառում էր ոչ միայն ընդհանուր զարգացնող վարժություններ, այլ նաև լող, բռնցքամարտ և կառք քշել: Մարմնամարզության օգնությամբ նրանք պատրաստվում էին Օլիմպիական խաղերին՝ մարզվելով ռազմական գործողություններից առաջ։

Ֆիզիկական վարժությունների օգուտները հայտնի էին նաև Չինաստանում և Հնդկաստանում դարեր առաջ: Այն օրերին մարմնամարզությունն օգտագործվում էր առողջարար նպատակներով, ենթադրվում էր, որ վարժություններ պետք է կատարվեր օրական առնվազն մեկ անգամ: Ուշուն ու յոգան են այսօր այն հայտնիները, որոնք մեզ հասել են այդ հին ժամանակներից։

Աշխարհի ամենահին քաղաքակրթություններից մեկը՝ Հին Հռոմը ևս զգալի ներդրում է ունեցել այս սպորտաձևի զարգացման գործում: Հին հույներից տարբերվող, ովքեր մարմնամարզությունը համարում էին մարմնի ներդաշնակության, նրբագեղության և գեղեցկության հիմք, հռոմեացիները ձգտում էին դառնալ ավելի արագ և դիմացկուն: Հատուկ սարքավորումները՝ փայտե «ձին», պատը, գերանները նշանակալի դեր էին խաղում լեգեոներների և գլադիատորների մարզման գործում: Սակայն Հռոմեական կայսրության փլուզումից հետո մարմնամարզությունը կորցրեց իր դերը մարդկային կյանքում: Մտածելակերպը փոխվեց, գերազանց ֆիզիկական վիճակի ձգտումը առաջացրեց արհամարհանք: Եվ միայն Վերածննդի դարաշրջանում, երբ մարդկությունը սկսեց վերադառնալ հին մշակույթին, մարմնամարզությունը կրկին բարձր գնահատվեց: Շատ երկրներում սկսեցին ստեղծվել ֆիզիկական դաստիարակության ուսմունքներ:

Ի սկզբանե մարմնամարզությունը Արևմտյան Եվրոպայում հայտնվել է բարեգործության սկզբով: 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկիզբին Գերմանիայում հիմնվել են դպրոցներ: Նրանց հիմնական առանձնահատկությունը սպորտային մարզումների համակարգն էր, որի հիմնադիրներն էին  Ֆիտը և Գուտս-Մութսը: Նրանք վարժություններն ու շարժումների ձևերը վերլուծելուց հետո մեծ ազդեցություն ունեցան մարմնամարզության զարգացման վրա: Նրանց աշխատանքն ավարտեց Յանը, ով հորինեց նոր սարքավորումներ և դրանց օգտագործման մեթոդներ: Նա նաև դարձավ «տուրնեն» համակարգի ստեղծողը և բացեց մարմնամարզության դասընթացների առաջին բաց տարածքը: Այդ ուղղությունը հիմնված էր վարժությունների հետևողական կատարման վրա ինչպես սարքավորումներով, այնպես էլ առանց դրանց: Ավելի ուշ սկսեցին գործել փակ մարզասրահներ, և սկսվեցին հանրային մարմնամարզական ներկայացումներ: Գերմանիայի հետ մեկտեղ այլ երկրներ նույնպես ստեղծեցին ֆիզիկական պատրաստվածության իրենց սեփական համակարգերը: Մարմնամարզության աշխարհում ամենահայտնի համակարգերից մեկը շվեդականն է: Դրա մշակողը գիտնական և համալսարանի պրոֆեսոր Լինգն էր: Նրա օգնությամբ 1813 թվականին Ստոկհոլմում բացվեց հատուկ ինստիտուտ, որն ուսանողներին սովորեցնում էր ամրացնել և զարգացնել մարմինը: Լինգի համակարգի էությունը վարժություններ կատարելու անատոմիական մոտեցումն էր: Այդ ուղղության հիմքում ընկած էին սիմետրիան և մարմնի ճշգրիտ դիրքը:

Ֆրանսիայում գոյություն ուներ ֆիզիկական պատրաստվածության մեկ այլ համակարգ: Քանի որ ֆրանսիական մարմնամարզությունը ձևավորվել և ժողովրդականություն էր ձեռք բերել հեղափոխության ժամանակ, այն ավելի ռազմական ուղղվածություն ուներ: Դրա ստեղծող Ամորոսը կարծում էր, որ ֆիզիկական զարգացումը պետք է հիմնված լինի կյանքում օգտագործելու համար հարմար հմտությունների վրա՝ վազք խոչընդոտների վրայով, «վիրավորներին» տեղափոխել, սուսերամարտ: 1861 թվականին էլ Փարիզում Ամորոսի աշակերտներն առաջին անգամ անցկացրեցին հանրային մրցումներ: Այդ ամսաթիվն է համարվում մարմնամարզությունը որպես սպորտ ճանաչելու մեկնարկային կետը: 1881 թվականին ստեղծվեց Եվրոպական մարմնամարզության ֆեդերացիան, որը մեծ առաջընթաց էր: Սկզբում դրան մասնակցում էին միայն երեք երկիր՝ Ֆրանսիան, Բելգիան և Հոլանդիան: Սակայն, 1991 թվականին, երբ այլ երկրներ ևս միացան Եվրոպական ֆեդերացիային, այն վերանվանվեց Միջազգային մարմնամարզության ֆեդերացիայի։ Ներկայումս Օլիմպիական խաղերն են ​​մարմնամարզության ամենահեղինակավոր առաջնությունները։ Բացի դա մարմնամարզության աշխարհի առաջնությունն ամենամյա միջազգային առաջնություն է, որն անցկացվում է 1903 թվականից։

Կ. Խաչիկյան