Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … ԳԱԶ–51 ավտոմեքենա

ԳԱԶ-51-ը խորհրդային ժամանակաշրջանի ամենահայտնի և ճանաչելի բեռնատարներից է: ԳԱԶ-51-ը կամ, ինչպես այն սիրալիրորեն կոչվում էր «Գազիկ»–ն է դարձել ԽՍՀՄ ժողովրդական տնտեսության հետպատերազմյան վերականգնման և զարգացման իսկական խորհրդանիշ: Նրան կարելի էր գտնել ամենուր՝ քաղաքում, գյուղում, շինհրապարակներում, կոլտնտեսության դաշտերում, հիվանդանոցներում (շտապ օգնության մեքենաներ) և բանակում։ Ավագ դպրոցներում ավտոգործ առարկան սովորելիս շատերն են անցել ԳԱԶ-51-ով և վարորդական իրավունք ստանալիս դրա վրա հանձնել քննությունը: Այնուամենայնիվ, հարց է այն, թե որքանո՞վ էր այս բեռնատարն իր էությամբ «խորհրդային»։

ԳԱԶ-51-ի ստեղծման պատմությունը սերտորեն կապված է ամերիկյան ավտոմոբիլային արդյունաբերության հետ։ Այդ խորհրդային բեռնատարը հիմնված է ամերիկյան Ford 2A, Dodge D-5, Studebaker մեքենաների նախագծերի վրա: Ամերիկյան մոդելները հայտնի էին իրենց հուսալիությամբ և արտադրողականությամբ, ինչն էլ գրավել էր խորհրդային ինժեներների ուշադրությունը: Այսպիսով, ի՞նչ է վերցվել ամերիկյան մեքենաներից: Ստեղծվել է 3,5 լիտրանոց վեց մխոցանի շարժիչ հաշվի առնելով ամերիկյան արտադրողների փորձը («Dodge D-5»)։ Փոխանցման տուփը և շասսին ևս հիմնականում ունեին ամերիկյան լուծումներ («Ford 2A»), նույնը նաև ամորտիզացիոն և արգելակման համակարգերի դեպքում: Բեռնատարի խցիկի նախնական տարբերակի դիզայնը մոդելավորվել է ամերիկյան Studebaker-ի օրինակով, և նույն սկզբունքով էլ ստեղծվել է վահանակը։  Այնուամենայնիվ, սխալ կլինի ԳԱԶ-51-ը համարել ամերիկյան մեքենաների պարզ պատճեն: Խորհրդային ինժեներները շատ էական փոփոխություններ են կատարել։

Այսպիսով, ի տարբերություն այլ տարրերի, մեքենայի շրջանակն օրիգինալ դիզայն էր, որը չէր կրկնում արտասահմանյան մոդելները: Խորհրդային ավտոմոբիլային արդյունաբերության համար հեղափոխական լուծում էր հիդրավլիկ արգելակների տեղադրումը բոլոր անիվների վրա: ԳԱԶ-51-ը դարձավ նման համակարգով առաջին զանգվածային արտադրության բեռնատարը։ Նորույթ էր նաև թափքի տակ պահեստային անիվի տեղադրումը, որը հետագայում դարձավ ստանդարտ բոլոր  «գազիկների» համար: Խորհրդային ինժեներները պարզեցրել են մեքենայի կառուցվածքը  զանգվածային արտադրության համար, հարմարեցրել մեքենան երկրի կոշտ կլիմայական պայմաններին, ներմուծել ԽՍՀՄ-ում մշակված նոր տեխնոլոգիական լուծումներ: Ահա այդպես էլ ստացվել է մի յուրօրինակ բեռնատար, որը հռչակ է ձեռք բերել, և որը երկար ժամանակ օգտագործվել է նաև որոշ այլ երկրներում՝ Լեհաստանում, Չինաստանում, Հյուսիսային Կորեայում։

ԳԱԶ-51-ը սկսվել է մշակվել Գորկու ավտոմոբիլային գործարանի կողմից 1939 թվականին, իսկ առաջին բեռնատարը թողարկվել է 1946 թվականի հունվարին: Դրա արտադրությունը շարունակվել է գրեթե 30 տարի՝ մինչև 1975 թվականը, որի ընթացքում մոտ 3,5 միլիոն բեռնատար մեքենա է դուրս եկել հոսքագծից: Բացի դա ԳԱԶ–51–ի կառուցվածքի որոշ տարրեր օգտագործվել են ավելի ժամանակակից ԳԱԶ-52-ներում։

Այսպիսով, ԳԱԶ-51-ն օտարերկրյա փորձի հաջող յուրացման և սեփական զարգացումների վառ օրինակ է։ Ամերիկյան տեխնիկական լուծումները հիանալի հիմք էին, բայց խորհրդային բեռնատարը դարձավ շատ ավելին, քան պարզապես պատճեն: Այն վերածվեց ԽՍՀՄ ինժեներական և արդյունաբերական ներուժի խորհրդանիշի։ Ներկայումս այդ մեքենան այլևս չի կարող մրցել մեքենաների ժամանակակից մոդելների հետ, թեև դեռ տեղ-տեղ կարելի է տեսնել ԳԱԶ–51–եր պարզ աշխատանքներ կատարելիս: Բացի դա այն արժանիորեն իր պատվավոր տեղն է գտել հին մեքենաների սիրահարների թանգարաններում և հավաքածուներում։
 
Կ. Խաչիկյան