Դիվանագիտություն գրանիտի մեջ. ինչպես է Ադրբեջանը արտահանում Հեյդար Ալիևի հուշարձանները
ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ
Գնալով բազմաթիվ այլ մայրաքաղաքների հետքերով՝ Մոսկվայում ևս կհայտնվի Ադրբեջանի երրորդ նախագահ Հեյդար Ալիևի հուշարձանը։ Հուշարձանի հիմքում առաջին քարը դրվել է երկրների բարդ հարաբերությունների ֆոնին։ Bbc.com-ը փորձել է բացահայտել, թե ինչպես է ներկայիս առաջնորդի հոր կերպարը ծառայում ադրբեջանական դիվանագիտությանը։
ԲԱՄ!
Քաղաքապետ Սերգեյ Սոբյանինի խոսքով՝ Ռուսաստանի իշխանություններին է դիմել Բայկալ-Ամուր մայրուղու շինարարների համայնքը` Մոսկվայում Հեյդար Ալիևի հուշարձան կանգնեցնելու խնդրանքով: «Հեյդար Ալիևը վերահսկում էր այս շինարարական նախագիծը, կարծես դա իր սեփական երեխան լիներ», - ասել է Ռուսաստանի ԲԱՄ–ի վետերանների միության փոխնախագահ Ալեքսանդր Բիչկովը Առաջին ալիքի ռեպորտաժում: Սոբյանինի խոսքով, ԲԱՄ-ի աշխատակիցների խնդրանքը ստացվել է անցյալ տարի՝ ԲԱՄ–ի 50-ամյակի տարում։ Ադրբեջանի դեսպանատան հարակից այգում առաջին քարը դրվել է մարտի 4-ին։
Նման կերպ Մոսկվան փորձում է հարթել հարաբերությունները Բաքվի հետ անցյալ տարվա վերջից, երբ Ակտաուի մոտ կործանվեց Գրոզնի թռչող AZAL ինքնաթիռը։ Ադրբեջանը կարծում է, որ ինքնաթիռը խոցվել է ռուսական հակաօդային պաշտպանության համակարգի կողմից։ Նախագահ Վլադիմիր Պուտինը ներողություն է խնդրել նախագահ Իլհամ Ալիևից «ողբերգական միջադեպի» համար, սակայն չի ընդունել Ռուսաստանի պատասխանատվությունը աղետի համար։ Այդ ժամանակից ի վեր Բաքվում փակվել են ռուսական մշակութային «Ռուսական տունը» և ռուսական պետական Sputnik գործակալության ներկայացուցչությունը, իսկ ադրբեջանական տեղեկատվական դաշտում կրկին բորբոքվել է ռուսական դպրոցների փակման մասին քննարկումը։
Հեյդար Ալիևի հուշարձանի հիմնաքարի տեղադրումը «կարևոր մշակութային և հումանիտար իրադարձություն» կլինի երկու երկրների համար, ասել է ՌԴ ԱԳՆ պաշտոնական ներկայացուցիչ Մարիա Զախարովան` նշելով, որ Ադրբեջանի հանգուցյալ նախագահի հիշատակը պահպանվում է ոչ միայն Ռուսաստանում: Նշենք, որ Հեյդար Ալիևի հուշարձանները սկսեցին հայտնվել ամբողջ աշխարհում նրա մահից անմիջապես հետո՝ 2003 թվականին։
Հուշարձաններ են տեղադրվել սերբական Բելգրադում և Նովի Սադում, Բուխարեստում, Կիևում, վրացական Թբիլիսիում և Ռուսթավիում, Կանադայում, Եգիպտոսում և Մեքսիկայում։
Բայց ինչու՞ են պետք Ալիևի հուշարձանները դրսում:
2007 թվականի վերջին Բաքվի արվարձանում հայտնվեց Եգիպտոսի այն ժամանակվա նախագահ Հոսնի Մուբարաքի հուշարձանը, իսկ մի քանի ամիս անց Կահիրեի մոտ բացվեց Հեյդար Ալիևի հուշարձանը։ Մեկ տարի անց Մուբարաքի կինը՝ Սյուզաննան, այցելեց արձանի կողքին գտնվող դպրոց և ասաց, որ այն առաջարկում է հատուկ դասընթաց երկու առաջնորդների «ժառանգությունների ուսումնասիրության» վերաբերյալ։
«Դա դարձել է ժամանակակից ադրբեջանական պետության արտաքին քաղաքական նպատակներից մեկը, այն է` ընդգծել Ադրբեջանի ներկայությունը այլ երկրներում նոր հուշարձաններով», - կարծում է Ազատություն ռադիոկայանի ադրբեջանական ծառայության տնօրեն Քենան Ալիևը: Այն երկրները, որոնք ցանկանում են որոշակի տնտեսական նախապատվություններ ունենալ Ադրբեջանի հետ հարաբերություններում, նշել է նա, պատրաստ են դա անել։
Այկնուամենայնիվ 2011 թվականին Մուբարաքի ռեժիմի տապալումից հետո Կահիրեում ապամոնտաժվեց Ալիևի հուշարձանը, իսկ Բաքվում Մուբարաքի հուշարձանը։
2004 թվականին է Թբիլիսիում հայտնվել Հեյդար Ալիևի հուշարձանը։ Նրա պատվին վերանվանվել է նաև Քուռի գետափի մի մեծ հատված։
Այն ժամանակ Վրաստանը ղեկավարում էր Միխեիլ Սաակաշվիլին, ով ջերմ հարաբերություններ ուներ Իլհամ Ալիևի հետ։ Բացի այդ, Վրաստանն ու Ադրբեջանը ամուր հարաբերություններ ունեն նավթի, գազի և միջազգային հաղորդակցության ոլորտներում։
Այնուամենայնիվ ոչ բոլորին է դուր գալիս դա:
«Պարոն Ալիևի արձանը կասկածելի պատիվ է Մեխիկոյի համար, և Մեխիկոն ոչնչով պարտական չէ Ալիևին»,- 2013 թվականին որոշեց Մեքսիկայի մայրաքաղաքաի միջազգային հարցերով կոորդինատոր Կարդանեսը: Դրան նախորդել էր հուշարձանի դեմ հասարակական արշավը։ Քննադատներից մեկն ասել էր, որ կարդացել է Նյու Յորք Թայմսում Ալիևի մահախոսականը, որտեղ նա նկարագրվում է որպես «խորհրդային հետախուզության նախկին գեներալ, ով 30 տարի երկաթե բռունցքով է պահել Ադրբեջանը, սկզբում որպես խորհրդային առաջնորդ, իսկ հետո որպես ընտրված նախագահ»: Ադրբեջանի դեսպանատունը բողոքել է դրա դեմ: Փաստն այն է, որ Բաքուն ֆինանսավորել է ոչ միայն Ռեֆորմի պողոտայի արձանի կառուցումը, այլ նաև մոտակա այգու բարեկարգումը, որի վրա, ըստ լրագրողների հաշվարկների, ծախսվել է մոտ հինգ միլիոն դոլար։ Ինչպես այն ժամանակ BBC-ին տված հարցազրույցում ասել էր Մեքսիկայում Ադրբեջանի դեսպան Իլգար Մուխտարովը, հուշարձանի կառուցումը և այգու վերակառուցման աշխատանքները երախտագիտության նշան են Մեքսիկային Ադրբեջանի անկախությունն առաջիններից մեկը ճանաչելու համար:
Հուշարձանի ապամոնտաժմանն ի պատասխան հաղորդվել էր, որ Բաքուն սառեցրել է Մեքսիկայում ծրագրված ներդրումները գրեթե 4 միլիոն դոլար արժողությամբ նախագծերում։
Երկրները պատրաստ են ընդունել Ալիևի հուշարձանները ոչ միայն դիվանագիտական փոխադարձության շրջանակներում, այլ նաև, հավանաբար, այն պատճառով, որ հուշարձանի տեղադրումը հաճախ ուղեկցվում է շրջակա տարածքի բարեկարգմամբ։ Աստրախանում հուշարձանի կողքին, ադրբեջանական փողերով կառուցվել է Բարեկամության հետիոտնային կամուրջ և Հեյդար Ալիևի հրապարակ։ Կամուրջն Ադրբեջանին արժեցել է մոտ 1,3 մլն դոլար։ Կիևում արևելյան ոճի որմնանկարներով, աստիճանավոր պարտեզով և շատրվանով այգի է բացվել հուշարձանի շուրջ։ Շինարարությունը ֆինանսավորել է Ադրբեջանի պետական նավթային ընկերությունը՝ SOCAR-ը, բացմանը ներկա է եղել նրա նախագահը։ Բելգրադում Ալիևի հուշարձանը գտնվում է Թաշմաջդան զբոսայգում, որը վերակառուցվել է Ադրբեջանի միջոցներով։
Ադրբեջանցի ընդդիմադիրները, ովքեր փախել են բռնաճնշումներից, պարբերաբար բողոքի ակցիաներ են անցկացնում Եվրոպայում` պահանջելով քանդել Ալիևի հուշարձանները։ Ադրբեջանի բացարձակապես բոլոր քաղաքում կան Հեյդար Ալիեւի հուշարձաններ։ Ալիևի պատվին անվանակոչվել են օդանավակայաններ, այգիներ, մզկիթներ, սպորտային համալիրներ, գործարաններ և շատ ավելին։ Հեյդար Ալիևը անցյալի այն միակ առաջնորդն է, ում հիշատակը թույլատրվում է հարգել հրապարակայնորեն։
Իր կենդանության օրոք՝ 1918 թվականին Ադրբեջանի առաջին հանրապետության հիմնադիր Մամեդ Էմին Ռասուլզադեն էր այդպիսի անձնավորություն, բայց Իլհամ Ալիևի օրոք նրա հուշարձանները քանդվել են։
Ոչ բոլոր ադրբեջանցիներն են սիրում Ալիև ավագի անձի պաշտամունքը, սակայն դրա դեմ բողոքելը վտանգավոր է:
Մայիսի 10-ը՝ Հեյդարի ծննդյան օրը, ազգային տոն է, որը կոչվում է «Ծաղկի տոն»։ 2016 թվականին տոնակատարություններին նախորդող գիշերը, երկու տեղացի անարխիստներ՝ Բայրամ Մամեդովը և Գիյաս Իբրահիմը, հուշարձանի վրա գրել էին «Շնորհավոր ստրուկների օրը»։ Հենց հաջորդ առավոտյան ոստիկանները նրանց մոտ երկու կիլոգրամ հերոին են հայտնաբերել։ Մամեդովն ու Իբրահիմը բանտում անցկացրել են գրեթե երեք տարի։
Հեյդար Ալիևի ոչ պաշտոնական տիտղոսներից մեկը «ժողովրդական առաջնորդ» է, բայց Բաքվում այդ առաջնորդի յուրաքանչյուր հուշարձանի մոտ պահակներ կան։
Որոշ վրացիներ նախընտրում են Հեյդար Ալիևի փոխարեն տեսնել ադրբեջանցի ջազ երաժիշտ Վագիֆ Մուստաֆա-զադեի հուշարձանը, որը հայտնի էր երկու երկրներում և շատ կապեր ուներ Թբիլիսիի հետ։
2011 թվականին «Ազատություն» ռադիոկայանի ադրբեջանական ծառայության խմբագիր Չինգիզ Սուլթանսոյը բաց նամակ է ուղարկել ԱԳՆ հարցնելով, թե ինչու է երկիրը ադրբեջանական մշակույթը, օրինակ՝ բանաստեղծներին քարոզելու փոխարեն, ամբողջ աշխարհում Ալիևի հուշարձաններ կանգնեցնում։
Պատասխան չի ստացվել, իսկ 2015 թվականին՝ ռադիոկայանի փակումից անմիջապես հետո, Սուլթանսոյը փախել է Եվրոպա։
«Այս կառավարության նպատակը ոչ թե Ադրբեջանի առաջխաղացումն է, այլ ռեժիմը լեգիտիմացնելը»,- ասել է Սուլթանսոյը,— բռնապետերի հուշարձանները վաղ թե ուշ հակված են տապալվելու, անգամ նրանք, որոնց համար միլիոններ են տվել և վարկեր խոստացել։ Եթե նպատակն այլ լիներ, Մեխիկոյում կլիներ միջնադարյան բանաստեղծ Նասիմիի հուշարձանը»։
Ուկրաինան, օրինակ, ավանդաբար աջակցում է Տարաս Շևչենկոյի հուշարձանների տեղադրմանը, ինչպիսին այն էր, որն էլ հայտնվել է Բաքվում 2008 թվականին։ Իսկ Սերբիան ֆիզիկոս Նիկոլա Տեսլայի հուշարձանն է կանգնեցրել Ադրբեջանի մայրաքաղաքում 2012 թվականին՝ Հեյդար Ալիևի արձանի Բելգրադում հայտնվելուց մի քանի ամիս անց։
Ճիշտ է, արտասահմանում սեփական պետական այրերի հուշարձաններ տեղադրելը հազվադեպ երևույթ չէ։ Անցյալ տարի Նամիբիայի մայրաքաղաք Վինդհուկում կանգնեցվել էր Մաո Ցզեդունի հուշարձանը, որին ներկա էին չինացի պաշտոնյաները: Չինացիներն իրենք են կանգնեցրել այն, միաժամանակ հուշարձանին կից դպրոց են կառուցել։ Դա Մաոյի միակ հուշարձանն է Աֆրիկայում։ Արտասահմանում կան նաև Հեյդար Ալիևի Կոմկուսի Կենտկոմի գործընկերոջ և Ղազախստանի նախկին նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևի հուշարձանները։ Նրա հուշարձանը կանգնեցվել է 2005 թվականին Ուկրաինայի Կամենսկոյե քաղաքում, որտեղ Նազարբաևը սովորել է տեղի արհեստագործական ուսումնարանում, երբ 17 տարեկան էր։ Իսկ 2012 թվականին նրա բրոնզե կիսանդրին է հայտնվել Մոլդովայի Կոմրատ քաղաքում։
Ադրբեջանի եղբայրական երկրում՝ Թուրքիայում, նույնպես գոյություն ունի մահացած առաջնորդի անձի պաշտամունք։ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքն է համարվում ժամանակակից Թուրքիայի հիմնադիրը։ Նրա հուշարձանները կան Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում, չճանաչված Հյուսիսային Կիպրոսի Հանրապետությունում, Ճապոնիայում, ԱՄՆ-ում և Կուբայում։
Ինքը՝ Կուբան, նույնպես գովազդում է իր հանգուցյալ առաջնորդի հուշարձանները այլ երկրներում: Ֆիդել Կաստրոյի հուշարձաններ կան Մեխիկոյում և Մոսկվայում։ Վլադիմիր Պուտինի հուշարձաններ կան արտասահմանում։ 2019 թվականին Ղրղզստանի իշխանություններն իրենք են կանգնեցրել նրա հուշարձանը, իսկ մինչ այդ լեռնագագաթ են անվանակոչել նրա անունով։ Հարավային Օսիայում ՌԴ նախագահի հուշարձանը կանգնեցրել է ազատ ոճի ըմբշամարտի Ռուսաստանի հավաքականի նախկին մարզիչ Ջամբոլատ Թեդեևը։
Գերմանիայում բնակվող ադրբեջանցի սոցիոլոգ Սերգեյ Ռումյանցևը Ալիևի հուշարձանների տեղադրումն այլ երկրներում անվանում է «հուշարձանների միջպետական փոխանակման խորհրդանշական պրակտիկա» և դիվանագիտության տարր՝ քույր քաղաքների պրակտիկայի հետ մեկտեղ։
Բայց եթե Վրաստանը, փոխանակելով հուշարձաններ, հուշարձաններ է կանգնեցնում բանաստեղծ Շոթա Ռուսթավելին, Ուկրաինան բանաստեղծ Շևչենկոյին, ապա Ադրբեջանը հիմնականում Հեյդար Ալիևին է գովազդում։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
