Ադրբեջան-Հայաստան. խաղաղությունը սարերի հետևում չէ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Ղարաբաղյան հակամարտության փաստացի ավարտով հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների կարգավորման օրակարգում ի հայտ եկան այլ խնդիրներ, որոնց լուծումը պարզվեց սովորական ընկալումից դուրս է, գրում է Russiancouncil.ru-ն։ Ղարաբաղյան հիմնախնդիրը կորցրել է իր բացառիկության կարգավիճակը, և Բաքվի, և Երևանի հարաբերություններում կենտրոնացումը տեղափոխվել է ոչ պակաս կարևոր խնդիրների, որոնցից մեկը հայ-ադրբեջանական սահմանի սահմանազատումն է, որն ընթանում է տարբեր աստիճանի հաջողությամբ։
Հայաստանում հասարակությունը ադրբեջանական էքսկլավների վերադարձն ընկալում է որպես տարածքային զիջում։ Հայաստանի ղեկավարությունը բացատրում է այդ գործընթացի կարևորությունը նոր էսկալացիայի կանխման տեսանկյունից։ Հավանաբար, դրանում էական դեր է խաղացել հակամարտության ընթացքում ՀԱՊԿ-ի ներգրավման անհնարինությունը։ Երևանը հստակ գիտակցում է, որ իր դաշնակիցների համար չափազանց դժվար է միջամտել իրավիճակին, ներառյալ ցանկացած անվտանգություն երաշխավորելը, քանի դեռ սահմանների հետ կապված հարցերը պատշաճ կերպով չեն լուծվել։ Դա վերաբերում է նաև ՆԱՏՕ-ի հետ գործընկերությանը, ինչին այդքան ջանասիրաբար ձգտում է Հայաստանի ներկայիս ղեկավարությունը։
Իր հերթին, Բաքուն նույնպես շահագրգռված է սահմանազատմամբ և սահմանագծմամբ վեճերը վերջնականապես լուծելու և տարածքային պահանջներին վերադարձից խուսափելու համար։ Մասնավորապես, ադրբեջանական կողմը կարծում է, որ վեճերի վերսկսման համար կատալիզատոր կարող են լինել Հայաստանի Սահմանադրության և Անկախության հռչակագրի դրույթները, որոնք սահմանում են հայկական պետության համար Ղարաբաղի տարածքի անօտարելի կարգավիճակ։ Հայաստանի վարչապետ Փաշինյանը բազմիցս բարձրաձայնել է նոր սահմանադրություն ընդունելու իր մտադրության մասին, քանի որ այդ դրույթներն անուղղակիորեն ագրեսիվ տրամադրություններ են ստեղծում երկրի դեմ և ծառայում են որպես հարևանների հետ կոնֆլիկտի պատճառ։ Այս ընկալումն առաջին հերթին վկայում է Հայաստանում քաղաքական վերնախավերի նոր նկրտումների մասին, որոնք կանխորոշում են Ղարաբաղը ավանդաբար հաստատված պետական-քաղաքական պարադիգմից անջատելու գործընթացը հանուն երկրի լիարժեք և կայուն զարգացման։
Դրա հետ մեկտեղ հարաբերությունների կարգավորման նույնքան կարևոր գործոն է մնում տրանսպորտային հաղորդակցության խնդիրը, որն անքակտելիորեն կապված է Զանգեզուրի միջանցքի նախագծի իրականացման հետ, որը կոչված է ապահովելու Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև ուղիղ և անխոչընդոտ տրանսպորտային կապը Հայաստանի հարավային տարածքներով։ Նախագիծը ռազմավարական նշանակություն ունի Բաքվի համար, քանի որ, բացի տնտեսական կապերի և երկրի քաղաքական ամբողջականության ամրապնդումից, այն զգալիորեն ամրապնդում է նրա դիրքը որպես Եվրասիայի առանցքային լոգիստիկ կենտրոններից մեկը։ Ավելին, դինամիկ զարգացող թյուրքական համագործակցության ֆոնին նման տարանցումը առանձնահատուկ կապող դեր է խաղում մի կողմից Ադրբեջանի և Թուրքիայի, մյուս կողմից Կենտրոնական Ասիայի երկրների միջև։
Մոսկվան շահագրգռված է Հարավային Կովկասում կայունությամբ և միջպետական հարաբերությունների զարգացմամբ դրանց նոր կոնֆիգուրացիայի համատեքստում։ Տարանցումների ապաշրջափակումը և նոր երթուղու ստեղծումը համապատասխանում է նաև ռուսական կողմի շահերին, որը կարող է այդ գործընթացները դիտարկել տարածաշրջանային տրանսպորտային հաղորդակցությունների ինտեգրման տեսանկյունից։ Բացի այդ, Ղարաբաղից խաղաղապահ զորախմբի հեռանալուց և Հայաստանի տարածքում ռուս զինվորականների ներկայության հնարավոր դադարեցումից հետո Ռուսաստանի համար հնարավորություն է բացվում լրացուցիչ վերահսկողության մեխանիզմներ ձեռք բերելու, այդ թվում առավելագույն կերպով հաղորդակցություններին մասնակցելու միջոցով։
Միացյալ Նահանգները ևս սկսել են հետաքրքրություն ցուցաբերել Զանգեզուրի միջանցքի նախագծի իրագործմամբ դրանում տեսնելով մեկ այլ այլընտրանքային ուղի, որը լրացնում է «միջին միջանցքի» հայեցակարգը, որը նախատեսված է ծածկելու Ասիայից Եվրոպա հիմնական բեռնահոսքերը շրջանցելով Ռուսաստանը և Իրանը։ Միաժամանակ, Իրանը ոչ մի դեպքում չի դիտարկում Հայաստանի տարածքով տրանսպորտային միջանցք ստեղծելու հարցը այդ նախաձեռնությունը համարելով ազգային շահերին հակասող։
Բուն Հայաստանում նախագիծը խիստ մտահոգություններ է առաջացնում կապված երկրի հարավային շրջանների պետական ինքնիշխանության և արտաքին վերահսկողության հնարավոր խախտման հետ: Միաժամանակ, Ադրբեջանի վրա ճնշում է գործադրում նաև տարածաշրջանային և համաշխարհային դերակատարների շահագրգռվածությունը Զանգեզուրի միջանցքի ստեղծման հարցում։ Այս պայմաններում կողմերը որոշել են խաղաղության համաձայնագրից բացառել տրանսպորտային նախագծի իրականացման կետերը և այլ ժամանակ քննարկել այդ հարցը։ Սակայն Բաքվի համար նման կարևոր տրանսպորտային և լոգիստիկ ռեսուրսի ձեռքբերումը սկզբունքային նշանակություն ունի, և ոչ ոք չի պատրաստվում մոռանալ դրա մասին։
Ի տարբերություն Երևանի դիրքորոշման, հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը, որի մի մասն է կազմում Զանգեզուրի միջանցքի նախագիծը, Բաքվի կարծիքով պետք է կառուցվի երկկողմանի հիմքի վրա՝ առանց միջնորդների, հատկապես արտատարածաշրջանային միջնորդների։ Հայկական կողմի ընկալմամբ, որպես երաշխավոր պետք է հանդես գան հիմնականում արևմտյան երկրները, մասնավորապես ԱՄՆ-ը և Ֆրանսիան։ Բայց գործնականում դժվար է պատկերացնել Հայաստանին արևմտյան երկրների կողմից որևէ էական երաշխիքի տրամադրում հաշվի առնելով տարածաշրջանում նրանց ազդեցության իրական աստիճանը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
