Հարցազրույց. Հայաստանում ընդդիմադիր շարժման «շարժիչը» հակաարևմտյան է
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Հայ քաղաքագետ Երվանդ Բոզոյանը EADaily.com-ին տված հարցազրույցում անդրադարձել է Հայաստանի ներկա ներքաղաքական իրավիճակին։
- Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հրաժարականը պահանջող ներկայիս բողոքի շարժումը համարվում է ամենամեծը և PR տեխնոլոգիաների տեսանկյունից ամենադիտարժանը «թավշյա հեղափոխությունից» հետո անցած 6 տարիների ընթացքում: Որքա՞ն կարող է շարունակվել իշխանության և ընդդիմության միջև առկա ուժերի հարաբերակցությունը։
— Հայաստանում բողոքի շարժումների պատմությունը ցույց է տալիս, որ նման հավասարակշռությունը երկար պահպանվել չի կարող։ Սկզբունքորեն հայ հասարակությունը պահանջում է շատ արագ փոփոխություններ։ Կամ այդ փոփոխություններն իրականացվում են, կամ չեն իրականացվում, և հասարակությունը գնում է լճացման և անցնում նոր փոփոխությունների ակնկալիքի շրջանի։
Ինչ վերաբերում է կոնկրետ ընթացիկ բողոքի ակցիաներին, ապա ընդդիմությունը շատ հաջող է սկսել։ Բայց ինչ վերաբերում է ընթացիկ իրադարձություններին, ապա քաղաքական տեխնոլոգիաների տեսանկյունից դրանք այնքան էլ արդյունավետ չեն։ Ինչ վերաբերում է սկզբնական հաջողությանը, ես նկատի ունեմ հետևյալը: Այսօրվա բողոքի ակցիաների և 2021-ի և 2022-ի համանման շարժումների միջև հիմնարար տարբերությունն այն է, որ այն ժամանակ հասարակությունը դա ընկալում էր որպես նախկին իշխանությունների և Նիկոլ Փաշինյանի պայքար, իսկ «նախկինների» մասին հասարակության կարծիքը միանշանակ չէր։
Բացի այդ, թե՛ իշխանությունները, թե՛ նրանց ընդդիմացող ընդդիմադիր ուժերը, ըստ տարբեր սոցիոլոգիական հարցումների, ունեցել են և, ի դեպ, ունեն բավականին բարձր հակառեյտինգներ։ Եվ այդ առումով նախորդ բողոքի ակցիաները դրական արդյունք չեն տվել հենց այն պատճառով, որ համատարած աջակցություն չի եղել։ Այսինքն մարդիկ, իհարկե, ցանկանում էին ներկայիս իշխանության փոփոխություն, բայց միևնույն ժամանակ չէին ցանկանում հների վերադարձը։ Մինչդեռ այսօր իրավիճակը կտրուկ փոխվել է այն առումով, որ ներկայիս բողոքի շարժման առաջնորդ Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանը չի ընկալվում որպես նախկին իշխանությունների ներկայացուցիչ։ Եվ այդ առումով հասարակական կարծիքում կա կոնսենսուս՝ հասարակությունը տեսնում է նոր առաջնորդի ի դեմս արքեպիսկոպոսի։
- Այնուամենայնիվ, ի՞նչ կանխատեսումներ ունեք ներկայիս ներքաղաքական իրավիճակի վերաբերյալ։
- Այն, ինչ այսօր անում է ընդդիմությունը, այսինքն պահանջում է Փաշինյանի անհապաղ հրաժարականը և ժամանակավոր կառավարության ստեղծումը Բագրատ արքեպիսկոպոսի գլխավորությամբ, մարտավարական առումով լրիվ արդյունավետ չէ, քանի որ լեգիտիմության տեսակետից Փաշինյանը կարող է հայտարարել, որ ինքը ընտրված վարչապետն է և շարունակում է կառավարել երկիրը: Կարծում եմ, որ արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների ընդդիմության պահանջը կարող է լեգիտիմ լինել, քանի որ, ինչպես գիտենք, իշխանության աղբյուրը ժողովուրդն է, իսկ ժողովուրդը կարող է լեգիտիմ իշխանություն ստեղծել միայն ընտրությունների միջոցով։
Բողոքի ակցիաների հենց սկզբից ներքաղաքական օրակարգը որոշում է շարժման առաջնորդ Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանը, ինչն, իհարկե, նյարդայնացնում է Փաշինյանին, ով իր իշխանության տարիների ընթացքում եղել է Հայաստանի գլխավոր օրակարգ որոշողը։ Բացի այդ, արքեպիսկոպոսին հաջողվել է համախմբել տարբեր գաղափարախոսություններ ու արտաքին քաղաքական առաջնահերթություններ ունեցող բազմաթիվ ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի, ինչպես նաև հասարակության լայն շերտերի։
- Կարելի՞ է ասել, որ հենց այդ գործոններով է պայմանավորված, որ վարչապետն արքեպիսկոպոսին տեսնում է որպես շատ լուրջ հակառակորդ ու մրցակից։
- Այո, իհարկե: Բնակչության զգալի մասի կողմից արքեպիսկոպոսի նկատմամբ բացասական վերաբերմունք չկա։ Միևնույն ժամանակ, Փաշինյանի համար դժվար է իր շուրջը համախմբել որևէ մասին, քանի որ նրա վարկանիշը մշտապես և լրջորեն անկում է ապրում։ Ներկայիս վարչապետի համար դժվարությունն այն է, որ նա երկար ժամանակ չի կարողանա վերահսկել իրավիճակը, նույնիսկ եթե ներկայիս բողոքի շարժումն անկում ապրի։ Նրա միակ հենարանը մնացել են ուժայինները։ Իսկ ներկայիս ընդդիմության խնդիրն այն է, որ նա չի պատկերացնում, թե ինչպե՞ս պետք է փոխել իշխանությունը։ Բացի այդ, հասարակության մի մասի մոտ դեռ մտավախություն կա, որ եթե ի վերջո իշխանությունը փոխվի, ապա Ադրբեջանը և Թուրքիան կարող են ագրեսիվ գործողություններ ձեռնարկել Հայաստանի դեմ։
- Հնարավո՞ր է նման սցենար:
-Կախված է նրանից, թե ով կգա իշխանության։ Եթե, օրինակ, դա բացահայտ ռազմատենչ տրամադրություններ ունեցող գործիչ է, որը նաև ամբողջությամբ հաշվի չի առնում ներկայիս աշխարհաքաղաքական իրավիճակը և համաշխարհային ու տարածաշրջանային խաղացողների շահերը, ապա հնարավոր է, որ Ադրբեջանը որոշակի քայլեր ձեռնարկի Հայաստանի նկատմամբ։
— Բագրատ արքեպիսկոպոսի քննադատները պնդում են, որ նա չունի կոնկրետ քաղաքական ծրագիր թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին քաղաքական հարցերում։ Նա միայն հստակեցնում է վերջնական արդյունքները և չի ձևակերպում գործողությունների լուրջ օրակարգ։ Համաձա՞յն եք այդ կարծիքի հետ։
- Ես նույնպես կարծում եմ, որ Բագրատ արքեպիսկոպոսը չունի կոնկրետ հասարակական-քաղաքական պատկերացումներ։ Բայց, մյուս կողմից, դա նրա առավելությունն է, քանի որ այդ անորոշությունն օգնում է իր շուրջ համախմբել երկրի գրեթե ողջ քաղաքական սպեկտրը։ Դրա համար էլ նա ցանկանում է, որ իշխանափոխությունը տեղի ունենա առանց արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների, այսինքն նա դառնում է ժամանակավոր վարչապետ, իսկ որոշ ժամանակ անց ինքն էլ արտահերթ ընտրություններ է անցկացնում ապա հեռանում: Եվ երկրի ողջ քաղաքական ներկապնակը համախմբվել է նրա շուրջը, որպեսզի հետո նա, լինելով ոչ քաղաքական գործիչ, արտահերթ ընտրություններ անցկացնի ու ինքը հեռանա քաղաքականությունից։
Մյուս կողմից, արքեպիսկոպոսը ոչ միայն Հայաստանի, այլ նաև Կանադայի քաղաքացի է և, հետևաբար, երկրի Սահմանադրության համաձայն, իրավունք չունի զբաղեցնել վարչապետի պաշտոնը։ Միևնույն ժամանակ, օդում կախված է Փաշինյանի իմպիչմենտի ընթացակարգը խորհրդարանում: Իսկ 2018 թվականի նախադեպը, երբ վերջինս և իր թիմը կարողացան փողոցային ակցիաներով հեռացնել երկրի այն ժամանակվա ղեկավար Սերժ Սարգսյանին, այսօր կարող է չկրկնվել, քանի որ արքեպիսկոպոսը Կանադայի քաղաքացիության խնդիր ունի, ինչը Փաշինյանը նման խնդիր չուներ 2018 թվականին:
— Հայաստանի իշխանությունները շարունակվող բողոքի ակցիաները ներկայացնում են որպես Ռուսաստանի նախաձեռնություն։ Ընդ որում, դա ասվում է առավել քան միանշանակ, առանց հատուկ ակնարկների։ Միևնույն ժամանակ կա ևս մեկ կարծիք առ այն, որ Հայաստանում ընթացող իրադարձություններում արևմտյան շահեր են։ Հայկական ներկա իրադարձություններում, այսպես ասած, կա՞ աշխարհաքաղաքական հետք։
— Իրականում աշխարհաքաղաքական հետք չկա։ Բայց բողոքի շարժումն ինքնին հակաարևմտյան բնույթ ունի։ Ելնելով նրանից, որ Նիկոլ Փաշինյանի վարչապետության բոլոր 6 տարիների ընթացքում Արևմուտքը միանշանակ աջակցել է նրան, հետևաբար, հասարակության այն հատվածը, որը քարոզում է իշխանափոխություն, հետին պլանում դառնում է հակաարևմտյան։ Նույնիսկ նրանք, ովքեր հավատարիմ են արևմտյան արժեքներին և արևմտյան մտածողությանը, Արևմուտքի դիրքորոշումն իշխանության նկատմամբ ընկալում են որպես ակնհայտ բացասական։ Ըստ այդմ, ներկայիս շարժման «շարժիչը» հակաարևմտյան է։ Հենց այս պատճառով է, որ իշխանությունները բողոքի ցույցերն ընկալում են որպես Ռուսաստանի նախաձեռնություն։
- Հայկական մամուլում տեղեկություններ են շրջանառվում, որ Փաշինյանն իբր հանձնարարել է արդարադատության նախարարությանն իրավական հիմք նախապատրաստել Հայ առաքելական եկեղեցու գործունեությունը պաշտոնական կասեցնելու համար։ Իրատեսակա՞ն եք համարում իրադարձությունների նման զարգացումը։
- Ես չեմ հավատում իրադարձությունների նման զարգացմանը: Ես կարծում եմ, որ եթե Փաշինյանը գնա նման քայլի, դա ի վնաս իրեն կլինի, և նա միանշանակ բացասաբար կընկալվի հայ հասարակության մեջ։ Ավելին, դա կարող է դառնալ իշխանությունների դեմ ավելի վճռական գործողությունների խթան։ Հայ եկեղեցին շատ ամուր օրինական հիմքեր ունի հայ հասարակության մեջ։ Ըստ այդմ, նման գործողությունները կբերեն հակառակ արդյունքի։ Ուստի չեմ կարծում, որ արդեն իսկ լեգիտիմություն չունեցող Փաշինյանը կցանկանա քաղաքական առումով էլ ավելի սրել սեփական իրավիճակը։
— Եթե նայենք հարևան Վրաստանի ներքաղաքական իրադարձություններին, որտեղ նույնպես իշխանություն-ընդդիմություն առճակատումներ են տեղի ունենում, Հայաստանի հետ զուգահեռներ կա՞ն։
— Վրաստանում իշխանությունը ռուսամետ չէ։ Բայց քանի որ այն դիմադրում է ԱՄՆ-ի և Եվրամիության թելադրանքներին, որոնք ցանկանում են փոխել Վրաստանի արտաքին քաղաքականության ամբողջ ճարտարապետությունը, Վաշինգտոնի և Բրյուսելի, ինչպես նաև վրացական հասարակության մի մասի կողմից դա ընկալվում է որպես ռուսամետություն: Հայտնի է, որ Վրաստանը ցանկանում է դառնալ Ռուսաստանը, Եվրոպան և Չինաստանը կապող կարևոր տարածաշրջանային տրանսպորտային և լոգիստիկ հանգույց։ Դա շատ բազմազան, ազգային ուղղվածություն ունեցող քաղաքականություն է, որը չի ընկալվում հավաքական Արևմուտքի կողմից, քանի որ Արևմուտքը ցանկանում է Վրաստանից նոր Ուկրաինա ստեղծել։ Այսինքն Ռուսաստանի համար թշնամական նոր տարածք։
Նույնը, իհարկե, վերաբերում է նաև Հայաստանին։ Հասկանալի է, որ տեսնելով Ուկրաինայի ողբերգությունը, ոչ մի ժողովուրդ չի ցանկանա ընկնել այդ ծուղակը։ Այլ բան, որ Արևմուտքը ձգտելու է իր նպատակներին թե՛ Վրաստանում, թե՛ Հայաստանում։ Թե՛ Վրաստանում, թե՛ Հայաստանում ազգային կողմնորոշված էլիտաները ձգտում են պահպանել իրենց երկրների անկախությունն ու ինքնիշխանությունը։ Վրաստանում նման քաղաքականությունն աջակցություն է ստանում իշխանությունների կողմից, իսկ Հայաստանում ճիշտ հակառակը՝ ընդդիմության կողմից։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
