Ինչո՞ւ էր Ռաիսիի մահից հետո ԿՀՎ-ի փոխտնօրենը թռել Հայաստան
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Վերջերս Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ընդունել է ԱՄՆ ԿՀՎ փոխտնօրեն Դեյվիդ Քոհենին։ «Ես ընդունել եմ ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական վարչության փոխտնօրեն Դեյվիդ Քոենի գլխավորած պատվիրակությանը»,- գրել է վարչապետը։
Կառավարության մամուլի ծառայությունն իր հերթին տեղեկացրել է, որ հանդիպմանը քննարկվել են հայ-ամերիկյան օրակարգային հարցեր և միջազգային խնդիրներ, գրում է iarex.ru-ն։ Քոհենի այցի նպատակը մնում է անհայտ, բայց այն անշուշտ կա, թեև դժվար թե հայտնի դառնա, թե կոնկրետ ինչի՞ մասին են խոսել Փաշինյանն ու Քոհենը։ Պաշտոնական արձանագրությունները սակավ են, պարունակում են միայն ընդհանուր արտահայտություններ։ Ուստի տեղի ունեցող իրադարձություններից ելնելով կարելի է միայն մի քանի վարկած ենթադրել։
Առաջին վարկածը կապված է նրա հետ, որ Քոհենի այցը Հայաստան տեղի է ունեցել այն ավիավթարից երկու օր անց, որում զոհվել է Իրանի նախագահ Իբրահիմ Ռաիսին։ Կարելի է ենթադրել, որ ամերիկացիները մտահոգված են Իրանում տեղի ունեցող իրադարձություններով։ Տեղեկություններ են հայտնվել, որ Ռաիսին իբր վերջին պահին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ հանդիպման մեկնելուց առաջ չեղարկել է իր այցը Հայաստան։ Ենթադրվում էր, որ այցի ծրագիրը պետք է ներառեր մասնակցություն Հայաստանում տրանսպորտային միջանցքների բացման արարողությանը։
Մասնավորապես, Հայաստանի տարածքով կարող են անցնել կարևոր երթուղիներ, որոնք ուղղակիորեն կկապեն Իրանը, Հայաստանը և Վրաստանը Ռուսաստանի հետ Սև ծովի նավահանգիստների միջոցով։ Եթե այդ նախագիծը կյանքի կոչվի, ապա տարածաշրջանում կարող է սկզբունքորեն նոր աշխարհաքաղաքական իրավիճակ ստեղծվել։ Սակայն Հայաստանի ԱԳՆ-ն հերքել է Ռաիսիի Հայաստան գալու մասին տեղեկությունը, թեև հայ փորձագետները կարծում են, որ Խուդաֆերինի ամբարտակում Ալիև-Ռաիսի հանդիպումը «ի տարբերություն Փաշինյանի հետ առաջիկա հանդիպման ռազմավարական նշանակություն չուներ»։ Դժվար է հասկանալ այս պատմությունը, թեկուզ միայն այն պատճառով, որ նույնիսկ լրատվական գործակալություններն ինչ-որ տեղ շփոթում են Ռաիսիի ուղղաթիռի կործանման ժամանակագրությունը։
Բայց ինչ էլ որ լինի, իրադարձությունները սեղմված են Ադրբեջան-Իրան-Հայաստան եռանկյունու մեջ և ավելի վառ ուրվագծեր են ստանում Իրանում տարբեր ուղղությունների քարոզչական ցանցերի ակտիվացման համատեքստում։ Բաքուն հասկանում է, որ որոշ ուժեր Ռաիսիի մահվան կապակցությամբ փորձում են նրան ներկայացնել որպես Իրանի և Ռուսաստանի հիմնական կապող օղակ Հյուսիս-Հարավ նախագծի իրականացման միջոցով։ Այդ առումով, թերևս, Քոհենի համար կարևոր էր գրեթե առաջին ձեռքից տեղեկատվություն ստանալ հասկանալու համար, թե արդյո՞ք Հայաստանում առկա են խնդիրների առաջացման ռիսկեր, և արդյո՞ք պատահականություն էր, որ Ռաիսին մահացավ Ալիևի հետ հանդիպումից հետո։
Երկրորդ տարբերակը տեղական է։ 2022 թվականի հուլիսին ԿՀՎ տնօրեն Ուիլյամ Բերնսն էր այցելել Երևան։ Բայց հետո, երեք օր անց, Փաշինյանը քննարկել էր Երևանում ստեղծված իրավիճակը Ռուսաստանի արտաքին հետախուզության ծառայության ղեկավար Սերգեյ Նարիշկինի հետ։ Հայաստանի ղեկավարության և երկու համաշխարհային տերությունների արտաքին հետախուզական ծառայությունների ղեկավարների շփումները տարաբնույթ ենթադրությունների տեղիք էին տվել, ընդհուպ մինչև այն աստիճան, որ Երևանում իբր «գաղտնի բանակցություններ» էին նախապատրաստվում Ռուսաստանի և Միացյալ Նահանգների ներկայացուցիչների միջև։ Ինչ է տեղի ունենում հիմա, և այն թե արդյո՞ք իրադարձությունները կզարգանան նախկինի պես, հայտնի չէ։ Ի դեպ, նույն տարվա դեկտեմբերին Երևան էր այցելել նաև բրիտանական գաղտնի հետախուզական ծառայության ղեկավար Ռիչարդ Մուրը։
Տարբերակ երրորդն այն է, որ Հետխորհրդային տարածքում աննախադեպ իրավիճակ է ստեղծվում, երբ ԱՄՆ ԿՀՎ-ն Հայաստանում գործում է հրապարակայնորեն և իր դրոշի ներքո։ Նման ուշադրության իրական պատճառը, իհարկե, կարելի է որոշել ընդհանուր աշխարհաքաղաքական բնույթի հիմնավորումներով, թեև աշխարհաքաղաքական կոորդինատների համակարգում ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմում կրած պարտությունից հետո Հայաստանի դիրքորոշումը բարդ է։ Այնուամենայնիվ, Երևանի նկատմամբ կա այսպես ասած «բացառիկ» հետաքրքրություն։ Մոսկվան ասում է, որ շարունակում է Երևանը համարել իր ռազմավարական գործընկերը։ Այստեղ ընդհանրությունն այն է, որ, ի տարբերություն Բաքվի և Թբիլիսիի, Մոսկվան և Երևանն ավելի շատ են խորասուզված իրանական խնդիրների մեջ և ունակ են կանխատեսել քայլեր, որոնք լրջորեն ազդում են իրադարձությունների ընթացքի վրա։
Ուստի կարելի է համաձայնել այն հայ փորձագետների կարծիքին, ովքեր պնդում են, որ «Հայաստանում իրական պայքար է ծավալվել աշխարհի առաջատար հետախուզական ծառայությունների ղեկավարների մակարդակով, որոնցից յուրաքանչյուրը ձգտում է պաշտպանել սեփական պետության շահերը» միաժամանակ բացահայտելով թերի դիրքերը: Թերևս հենց դա է հիմնական պատճառը, որ Հայաստանն ինքնուրույն չի կարողանում հասնել Ադրբեջանի հետ տևական երկարաժամկետ խաղաղության։ Փոխարենը մոտենում է դեպի ավելի լայն աշխարհագրական ընդգրկում ունեցող նոր տարածաշրջանային հակամարտության մեջ ներքաշվելու եզրագծին: Այդ ամենից ոչ մի լավ բան չի ստացվի։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
