Պատմաբան. Փաշինյանին կարող են «գահընկեց» անել «Նժդեհ արի, կարգի բերիր» կարգախոսով
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Eadaily.com-ը գրում է, որ Անդրկովկասում ճակատագրական գործընթացներ են տեղի ունենում. փաստորեն, «Ռուսաստանը լքում է Կովկասը» նարատիվով Հայաստանը Լեռնային Ղարաբաղը հանձնել է Ադրբեջանին։ Տարածաշրջանի արդի խնդիրների մասին EADaily-ի թղթակիցը զրուցել է ռուս պատմաբան Օլեգ Այրապետովի հետ։
- Վերջերս Հայաստանի վարչապետը իտալացի լրագրողներին ասել է. «Մի օր կարող ենք արթնանալ և տեսնել, որ Ռուսաստանն այլևս այստեղ չէ»։ Ելնելով Փաշինյանի խոսքերից ստացվում է, որ հայ հասարակությունն իր ղեկավարության հետ ուղղակի ձմեռային քու՞ն է մտել։
-Ասում են, որ մարդը երազում տեսնում է այն, ինչ երազում է։ Շատ հատկանշական է, որ Հայաստանում այժմ իշխանության ղեկին գտնվող պարոնը երազում տեսնում է ոչ թե բարեկեցիկ ու բարգավաճ Հայաստան, այլ Անդրկովկաս` առանց Ռուսաստանի։ Այդպիսին է նրա երազանքը. արթնանալ, և Ռուսաստանը չկա։ Մնացած ամեն ինչ կարծես թե բավարարում է նրան։ Այդպիսի կատակ կար. «Գնամ աչքս հանեմ, որ զոնքաչիս փեսան միաչքանի լինի»։ Սարսափելի է Հայաստանի համար:
- Դա ուկրաինական կոլորիտով կատակ է:
- Այո: Եվ հիմա, դատելով նրանից, թե ինչ է ուզում այդ մարդը, նա իսկապես ոչինչ չի թողնի հանրապետությունից։
- Բայց Փաշինյանը պնդում է, որ Ռուսաստանն ինքն է հեռանում, մենք գործ չունենք, չենք էլ հասկանում, թե ինչու է դա անում Ռուսաստանը…
-Լավ, իսկ ի՞նչ սպասես։ Ի՞նչ պիտի ասեր։ Ասեր «ես սրիկա եմ, ձախողել եմ այն ամենը, ինչ ձեռնարկել եմ, պայքարը արդյունավետ տնտեսության համար, պայքարը կոռուպցիայի դեմ, մոբիլիզացիան, պատերազմը և Ղարաբաղը»: Ակնհայտ է, որ Ղարաբաղի աղետը հենց այնպես չի անցնի հենց բուն Հայաստանի համար։
- Կորուստներ, իհարկե, արդեն կան։
- Ղարաբաղի աղետը չի կարող չանդրադառնալ Հայաստանի վրա: Ակնհայտ է: Իսկ նա երազում տեսնում է, որ այստեղ Ռուսաստան չկար։ Ավելի լավ կլիներ երազում տեսներ, որ հայերը մնացել են այդ տարածքում։
-Օլեգ Ռուդոլֆովիչ, Փաշինյանը երազի մասին չէր խոսքը, այլ այն մասին, որ հիմա մենք ենք քնած, և երբ արթնանանք, կտեսնենք, որ Ռուսաստանն այլևս այնտեղ չէ։ Այստեղ հիմնական հարցն այն է, թե արդյո՞ք որոշ հարևաններ Հայաստանին հնարավորություն կտան արթնանալ ու շուրջբոլորը նայել հասկանալու համար, թե ով գնաց, ով մնաց։
- Այո իհարկե: Մեկ այլ մեծ հարց է. թե արդյո՞ք արթնանալու հնարավորություն կտան։ Խիստ ասած Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքականությունը հասցվում է Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի վերանայման։ Իսկ Հայաստանի համար դա մահվան պես մի բան է: Ընդհանրապես, հենց «Փաշինյան» բառն արդեն պատշաճ անուն չէ։ Դա կենցաղային անուն է: Այն անհաջողության, պարտության, ողբերգության, աղետի հոմանիշն է։ «Լրիվ Փաշինյան»: Այդ կերպարն ու նրա երազանքները Հայաստանի համար մահվան պես բան է։ Ռուսաստանը գոյատևելու է այդ երազանքներից, նա իր տարածքում ունի մեկուկես տասնյակ ժամային գոտի։ Եթե նույնիսկ Ռուսաստանը հեռանա Անդրկովկասից` նա կգոյատևի։ Հատկապես ուզում եմ նշել, որ ես ամենևին էլ Ռուսաստանի քաղաքականությունը սպիտակեցնելու կողմնակիցը չեմ։ Եթե Փաշինյանը ապուշ է, դա չի նշանակում, որ Անդրկովկասում գործողությունների համար պատասխանատու ռուս պաշտոնյաները քաղաքականությունից Էյնշտեյններ ու Նյուտոններ են։ Վաղուց ժամանակն է դուրս գալ կոլեկտիվ գինարբուքից և էքսկուրսիաներից դեպի Սևան և Երևանի կոնյակի գործարան։ Բայց, ի վերջո, այսօր գոյատևման հարցը ոչ թե այդ գործիչների, այլ Հայաստանի առաջ է։
— Ինչո՞ւ է Ռուսաստանի հայ համայնքն այդքան պասիվ։ Նա լսելի չէ, միայն միմյանց հասցեին հնչող պախարակումներ են:
- Անհնար է չնկատել, որ առնվազն վերջին 20 տարիների ընթացքում հանրապետական իշխանությունները ոչինչ չեն արել Հայաստանի համար կենսական հարցերի շուրջ իրենց դիրքորոշումն այստեղ՝ Ռուսաստանում, ամբողջ ձայնով հայտնելու համար։ Նրանք հույս ունեին, որ ամեն ինչ ինքնըստինքյան տեղի կունենա, ժողովուրդների միջև կապերի հսկայական ավանդույթ կա, և որ այդ ավանդույթն ինքնին կամրապնդվի ու կզարգանա։ Մինչդեռ պետք է արժանին մատուցել Ադրբեջանին և Թուրքիային, նրանք շատ ակտիվ էին Ռուսաստանում։ Հասկանալի է, որ Ադրբեջանն ավելի շատ փող ունի, պարզ է, որ Թուրքիան մեծ ու լուրջ տերություն է, բայց հայկական վերնախավի վերաբերմունքը պետական խնդիրների, արտաքին քաղաքական հարցերի նկատմամբ խոսում է նրա անբավարար հասունության մասին։
- Միգուցե՞ Երևանում եկան այն եզրակացության, որ Ղարաբաղն ավելի անհրաժեշտ ու կարևոր է Ռուսաստանին, քան Հայաստանին։
- Չգիտեմ ինչ էին մտածում, բայց ակնհայտորեն շփոթեցին ինտրիգը և քաղաքականությունը։ Սա լիովին ակնհայտ է: Որպես ինտրիգներ շատ հայ քաղաքական գործիչներ հավասարը չունեն, բայց որպես քաղաքական գործիչներ նրանք պարզապես ծիծաղելի են։ Ավելի ճիշտ նրանց փորձերը ծիծաղելի են թվում, բայց այդ գործողությունների արդյունքը ծիծաղելի չի լինի։ Մեղմ ասած. ի՞նչ կարող է անել Ռուսաստանի հայ համայնքը, եթե Հայաստանի իշխանությունները վերջին մի քանի տարիների ընթացքում ընդհանրապես ոչինչ չեն արտահայտել Ղարաբաղի հայերի կարգավիճակի մասին և սահմանափակվել են միայն հայտարարելով, որ Ղարաբաղի հայերի և նրանց անվտանգության խնդիրը Ադրբեջանինն ու Ռուսաստանինն են: Չգիտեմ, թե ինչով է պայմանավորված պարոն Փաշինյանի նման պատկերացումները՝ ալկոհոլո՞վ, թե՞ ավելի աղաղակող բանով։ Ակնհայտորեն նա կարծում է, ինչպես 1920-ի դաշնակցականները, որ կգա ինչ որ մի բարի քեռին Արևմուտքից և թույլ չի տա, որ հայ ժողովուրդը կործանվի։ Ի դեպ, մի քանի տարի առաջ էլ էր նա այդպես մտածում։ Իսկ ինչպե՞ս ավարտվեց։ Ինչպես ասում են պատմությունը միայն մի բան է սովորեցնում՝ ոչ մեկին ոչինչ չի սովորեցնում։ Հայաստանը կանգնած է լուրջ խնդիրների առաջ, և այն ղեկավարում է մարզային թերթի լրագրողի մակարդակ ու հայացք ունեցող մարդը։
— Դե, նրա նախորդն էլ խելքով չէր փայլում, անկեղծ լինենք։
- Սերժ Ազատովիչը, իհարկե, ավելի բարձր մակարդակի էր, բայց ընդհանուր առմամբ ավելի լավը չէր։ Նրա օրոք էր, որ Հայաստանը վերջապես վերածվեց մերձավորարևելյան փոքրիկ դեսպոտիզմի։ Պատկերավոր ասած «լրիվ Փաշինյանը» իրականում Սերժ Ազատովիչի իշխանության գլխավոր արդյունքն է։ Հայաստանին չհաջողվեց դառնալ Սինգապուր, միգրացիան անընդհատ ավելանում է: Մարդիկ հեռանում են հանրապետությունից և հիմնականում ու՞ր՝ Ռուսաստան:
- Բայց վերջին մեկուկես տարում հոսքը փոխվել է:
-Պետք է հասկանալ, թե ով ուր է գնում, ինչ նպատակով և այլն։ Այն, որ Ռուսաստանից խուսափողներն ու փախստականները վազելով եկել են Երևան, չի նշանակում, որ երկարաժամկետ հեռանկարում նրանց վրա պետք է հույս դնել։ Եթե չեմ սխալվում, ըստ վիճակագրության, Հայաստանից հեռացել է մոտ 700 հազար հայ։ Սա ինչ-որ բան նշանակո՞ւմ է: Հասկանալի է, որ Ռուսաստանում հարուստ մարդիկ, ի թիվս այլ բաների, ընտրում են Հայաստանը որպես համեմատաբար բարենպաստ վայր, որտեղ կարող են, ինչպես ասում են, սպասել ավարտին։ Բայց այդ մարդիկ իրենց հետ երկարաժամկետ ներդրումներ չեն բերի։ Դե, միայն Երևանում անշարժ գույքի շուկան կվերածնվի։ Դժվար թե այդ դասալքածները պետության համար լուրջ հենարան դառնան։ Նրանք, ովքեր լքում են իրենց երկիրը նրա համար դժվար պահին, հաստատ չեն ծառայի նաև նորին։
— Ռուսաստանը լուրջ դիրքեր ունի Հայաստանի տնտեսության մեջ։ Երբ Փաշինյանը խոսում է տարածաշրջանում առանց Ռուսաստանի զարթոնքի մասին, ինչպե՞ս է պատկերացնում Հայաստանի և Ռուսաստանի համագործակցության այս էական մասը։ Արդյո՞ք Հայաստանը կդատապարտի անվտանգության երաշխիքների պայմանագիրը և կխնդրի Գյումրիից դուրս բերել 102-րդ բազան, կհրաժարվի՞ ատոմակայանից։
-Քնից անմիջապես հետո երևանցի պարոնին սկսեցին գայթակղիչ առաջարկներ անել ՆԱՏՕ-ի և ԵՄ-ի վերաբերյալ։ Բայց սրանք ընդամենը խոսքեր են… Այդ կազմակերպություններին անդամակցելը մեկ օրվա խնդիր չէ։ Մինչև խոտն աճի, ձին սովից կմեռնի։ Անդրկովկասում Ռուսաստանի հեղինակությունը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ են հզոր ռազմական գործողություններ, որոնց Մոսկվան այժմ չի կարող գնալ։ Նա ի վիճակի չէ միաժամանակ երկու հակամարտությունների դեմ պայքարել։ Եվ տարօրինակ կլիներ, եթե մեր պոտենցիալ մրցակիցները չօգտվեին դրանից։ Նրանք ցանկանում են ընդլայնել իրենց ազդեցության գոտիները։
- Վերջերս տեսանք իրավիճակի սրում Սիրիայում ։ Միևնույն ժամանակ, հետաքրքիր է այն, որ Չինաստանը գործնականում պահանջում է, որ Թուրքիան որոշում կայացնի BRICS-ին միանալու մասին։ Ի՞նչ եք կարծում, Էրդողանը կկարողանա՞ շարունակել հավասարակշռություն պահպանել BRICS-ի տարածաշրջանում խաղաղության ձգտող երկրների խմբի և ՆԱՏՕ-ի ագրեսիվ բլոկի միջև:
-Ոչ մի լուծում չի լինելու։ Դա Էրդողանի ոճը չէ: Նա կփորձի նստել երկու աթոռի վրա։ Ներկայում ընթանում է համաշխարհային քաղաքական տարածքի բևեռացումը։ Դա, իհարկե, չի կարող չանդրադառնալ ռուսական սահմանների հարավային թևի՝ նեղուցների վրա։ Թուրքիան չի կարող իրեն թույլ տալ դուրս գալ ՆԱՏՕ-ից։
-Այդ դեպքում, պարզվում է, որ հրահրված ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի կողմից նա վաղ թե ուշ ստիպված է լինելու թեժ հակամարտության մեջ մտնել Ռուսաստանի հետ…
- Էրդողանը կփորձի ինչ-որ բան անել երկու աթոռը պահելու համար։ Էրդողանը չի ցանկանում, առանց այն էլ վատ վիճակում հայտնված, իր երկիրը վերածել Ռուսաստանի հետ պատերազմի առաջին գծի։ Էրդողանին մի շփոթեք Լեհաստանի նախագահի հետ: Թուրքական ազգային ու քաղաքական իդեալում երբեք չի եղել «անգամ կրակի մեջ վառվելը, բայց միայն վնասել հարևաններին»։ Դա Լեհաստանի ոճն է։ Կարծես թե Վարշավան նախընտրում է այդ ոճը. թող միջուկային պատերազմ սկսվի, թող մեզ գոնե մի քանի անգամ ոչնչացնեն, բայց եթե Ռուսաստանին վատ զգա, ուրեմն մեզ բավական է։
— Դե, անգլո-սաքսոնների այդ ազդեցությունը լեհական էլիտայի վրա ավանդական է։
- Ես հասկանում եմ, որ ազդեցություն կա: Բայց սեփական ուղեղի ազդեցությունն էլ պետք է լինի, չէ՞։ Իսկ Լեհաստանը պատմության մեջ բազմիցս ցույց է տվել, որ անպատասխանատվությունը, մոլեռանդությունն ու նարցիսիզմը լեհական էլիտայի բնորոշ գծերն են: Բայց, կներեք, ինձ քիչ է հետաքրքրում Լեհաստանի ճակատագիրը։ Ինձ հետաքրքրում է Ղարաբաղի ու Հայաստանի ճակատագիրը: Ես հնարավորություն ունեցա շփվելու հայ քաղաքական գործիչների հետ, և նկատեցի մի առանձնահատկություն՝ նրանք շատ են սիրում խոսել Չինաստանի մասին, այնտեղի որոշ մեծ օրինաչափությունների, աշխարհաքաղաքականության, ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի հարաբերությունների, ցանցակենտրոն պատերազմների մասին, բայց նրանք չեն խոսում այն մասին, թե ինչ կա իրենց ոտքերի տակ, կամ քթի առաջ: Մի անգամ ասել եմ, որ հայ քաղաքական մտածողների մի զգալի մասը գերադասում է մեջքով առաջ շարժվել, այսինքն նայել ոչ թե ապագային, այլ անցյալին:
- Դե, Փաշինյանն առաջարկում է անցյալը մոռացության տալ, խորհրդանիշներից հանել Արարատը և համարձակորեն նայել դեպի լուսավոր ապագա…
-Իսկ դա ի՞նչ է։ Հայացք դեպի ապագա՞: Դա առայժմ անցյալից հրաժարվելու պատրաստակամության հայտարարություն է և միայն մի կողմից: Ի՞նչ ապագա է ընտրում Փաշինյանը Հայաստանի համար: Ընդհանրապես, Փաշինյանի ծրագրում Հայաստանի ապագան նախատեսվա՞ծ է, թե՞ ոչ։ Արդյո՞ք այն ընդհանրապես պետք է գոյություն ունենա: Վերադառնալով զրույցի սկզբին. արթնանում ենք, և Ռուսաստանը չկա, իսկ գուցե՞ մի օր վարչապետը կնոջ հետ արթնանա ու պարզի, որ նրանք միակ հայ զույգն են, որ մնացել են Հայաստանում։
Ալիևն անհամեմատ ավելի խելացի մարդ է, քան Փաշինյանը, նա փորձառու քաղաքական գործիչ է։ Հիշո՞ւմ եք, երբ վերջին պատերազմն էր գնում, նա ասում էր, որ Բաքվում 20 հազարանոց բարեկեցիկ հայ համայնք կա որպես հանդուրժողականության օրինակ: Չտեսնված բան այն առումով, որ նրանց ոչ ոք չի տեսել։ Բոլորը, ովքեր գիտեն, թե ինչի մասին է խոսքը, ծիծաղով են ընկալել այդ խոսքերը։ Հայտարարությունն այնքան դեմագոգիկ էր, որ ոչ ոք նույնիսկ չփորձեց այն հիմնավորել ոչ պատերազմի ժամանակ, ոչ նրա ավարտին։ Այնուամենայնիվ, այն կրկնօրինակվեց:Իլհամ Հեյդարովիչը հիմա շատ տրամաբանորեն խստացնում է իր գործողությունները։ Որովհետև նա նաև ցանկանում է օգտվել այն իրավիճակից, երբ Ռուսաստանը, համաձայնեք, խրված է Ուկրաինայում։ Իսկ այս գործողություններում նրա հիմնական գործընկերը օբյեկտիվորեն Նիկոլ Վովաևիչն է, ով ստեղծում է մի ռեժիմ, որում ռուսական ռազմական ներկայությունը Հայաստանումհարցականի տակ է։
-Իսկ «հպարտները», ինչպես Փաշինյանն էր սկզբում ասում, բայց հիմա ինքն էլ չի ասում, «թավշյա հեղափոխություն» արած «հպարտ» հայ ժողովուրդը, կարո՞ղ է հիմա ինչ-որ բան անել իրավիճակը շտկելու համար։
-Ես շատ վատ եմ պատկերացնում, թե հիմա ինչ է կատարվում հանրապետությունում։ Ես վաղուց այնտեղ չեմ եղել և չեմ կարծում, որ շուտով կգնամ: Քարոզչության մասին: Ինչ վերաբերում է Սերժ Ազատովիչին, ապա հենց նրա օրոք սկսվեց դեմագոգիկ ծառայությունը Գարեգին Նժդեհի պաշտամունքին։ Ինչը շարունակվում է մինչ օրս։ Սրա վրա էլ ոչ ոք ուշադրություն չդարձրեց։ Ես սկզբունքորեն չեմ բացառում, որ Փաշինյանին կարող են տապալել «Նժդեհ արի, կարգի բեր» կարգախոսով։ Եվ մենք գիտենք, թե ինչով է դա ավարտվելու:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
