Լավրովի «Մեծ խաղ»-ն Արևմուտքի, Բաքվի ու Երևանի հետ
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Iarex.ru-ն գրում է, որ Մոսկվայում տեղ է ունեցել Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի արտգործնախարարներ Սերգեյ Լավրովի, Ջեյհուն Բայրամովի և Արարատ Միրզոյանի հերթական եռակողմ հանդիպումը։ Եվ անմիջապես առաջանում է առաջին և հիմնական հարցը. «Ի՞նչ էր դա»: Կա՛մ ադրբեջանա-հայկական կարգավորման խնդիրների շուրջ դիվանագիտական մարաթոնի շարունակություն լայն համատեքստում, կա՛մ գոնե մեկ հարցի շուրջ համաձայնության գալու փորձ, մասնավորապես Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի, ավելի ճիշտ այնտեղ ապրողների կարգավիճակի կամ Լաչինի միջանցքի շուրջ: Մինչ հիմա առկա խնդիրներն արտացոլվել են բանակցային գործընթացի տարբեր վայրերում: Եվրոպական քաղաքական համայնքի շրջանակում բանակցություններ են եղել Պրահայում և Քիշնևում, եղել են քննարկումներ Վաշինգտոնում և Բրյուսելում: Բայց դրանից հետո և՛ Բաքվից, և՛ Երևանից, և՛ Արևմտյան միջնորդների կողմից, սկզբում հետևել են հայտարարությունները «ձեռք բերված առաջընթացի» մասին, որին հաջորդել են կոշտ բանավոր քաղաքական մենամարտեր ուղեկցվեց խորացող ճգնաժամային երևույթներով։
Եթե խորանանք նման գործընթացի մեջ, ապա կարևոր նրբերանգներ են ի հայտ գալիս։ Սկսենք նրանից, որ Մոսկվան նախաձեռնեց իր տարածքում արտգործնախարարների մակարդակով հանդիպում նախաձեռնել է անցկացնել միայն հուլիսի 15-ին Բրյուսելում կայացած Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի վեցերորդ հանդիպումից հետո։ Եվրամիության խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելը կոնկրետ արդյունքներ չի նշել, թեև, դատելով Միշելի վերջնական հայտարարությունից, «քննարկվել է հարցերի լայն շրջանակ սահմանների հստակեցումից մինչև հաղորդակցությունների բացում և հումանիտար հարցեր»։ Բայց, ինչպես նշել է նա, «կողմերից վճռական քայլեր են պահանջվում, որպեսզի իսկապես հասնեն «վճռական և անշրջելի առաջընթացի»։ Այսպիսով, երբ Մոսկվան արագ որոշեց դիվանագիտական էստաֆետը վերցնել Բրյուսելից, թվում էր, թե որոշակի նոր առաջարկներ ունի։ Հիշեցնենք, որ Բրյուսելում կայացած հանդիպման արդյունքներով ՌԴ ԱԳՆ-ն մանրամասն գրավոր հայտարարություն էր տարածել։ Պաշտոնական Մոսկվան այս անգամ չի բողոքել առ այն, որ արևմտյան միջնորդությունը «նպաստում է նրան տարածաշրջանից դուրս մղելուն», այլ բացահայտ դժգոհություն է հայտնել Հայաստանի կողմից նախկին ԼՂԻՄ-ն Ադրբեջանի կազմում ճանաչելու կապակցությամբ։ Ինչու՞։
Դժվար է ասել, թե Լավրովը «տնային աշխատանք» է ունեցել Ադրբեջանի և Հայաստանի իր գործընկերների հետ հանդիպումից առաջ։ Հավանաբար եղել է, եթե այդ համատեքստում մեկնաբանենք Լավրովի արտահայտությունը, թե «մենք մտադիր չենք Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև երկարաժամկետ վեճի լուծման համար որևէ լուծում պարտադրել կենտրոնանալով Լեռնային Ղարաբաղի տարածքի վրա»։ Հետաքրքիր է նաև այն, որ Միրզոյանն ու Բայրամովը Մոսկվայում հայտարարել են, որ մոսկովյան բանակցությունները համարում են ոչ թե Մոսկվայի բացառիկության գործոն, այլ որպես «տարբեր մակարդակների հանդիպումների, շփումների» շարունակություն։
«Չնայած բանակցային գործընթացի դինամիկան բավականին բարձր է, սակայն, թերևս, պետք է անկեղծորեն ասել, որ արդյունքները որոշակիորեն զիջում են բուն բանակցային գործընթացի դինամիկային։ Բայց միևնույն ժամանակ ասել, որ դրական արդյունքներ ընդհանրապես չկան, սխալ կլինի»,- օրինակ հայտարարել է Բայրամովը։
Եվ Միրզոյանը խաղացել է նրա հետ ասելով, որ Երևանը Մոսկվա է ժամանել արդեն ձեռք բերված «բանակցությունների արդյունքների» ուղեբեռով, թեև «իհարկե, կան նաև խնդրահարույց հարցեր, որտեղ կողմերի դիրքորոշումները դեռ հեռու են միմյանցից»:
Պարզվում է, որ ՌԴ ԱԳՆ ղեկավարը, կարծես թե, խաղացել է նույն խաղը, ինչ նրան առաջարկել են անդրկովկասցի գործընկերները։ Նա հայտարարել է, որ այս փուլում «կողմերը կշարունակեն ջանքերն իրականացնելու այն խնդիրները, որոնք բխում են ղարաբաղյան հիմնախնդրի վերաբերյալ Ռուսաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների պայմանավորվածություններից, ավելի լայն իմաստով՝ Երևանի և Բաքվի միջև հարաբերությունների կարգավորումից»։ «Մենք կողմ ենք այս բոլոր եռակողմ համաձայնագրերն ամբողջությամբ, հարաբերությունները պետք է հարգվեն և գործնականում կիրառվեն», - ընդգծել է Լավրովը։
Խարդավանքն այստեղ այն է, որ եթե համեմատենք Լավրովի «թեզերը» այս թեմայով Վաշինգտոնում և Բրյուսելում հռչակվածների հետ, ապա, բացառությամբ որոշ դիրքորոշումների, Մոսկվայի «թեզերը» համընկնում են ամերիկյան և բրյուսելյան թեզերի հետ։ Սա խոսում է այն մասին, որ իրականում տեղի է ունենում ղարաբաղյան կարգավորման ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի վերակենդանացման գործընթաց, քանի որ ֆորմալ առումով այդ խումբը լուծարված չէ, և այն պահպանում է իր միջազգային մանդատը։ Միևնույն ժամանակ, հավանաբար ոչ պատահական, Լավրովն ասել է, որ Ռուսաստանը դեմ չէ, որ միջազգային խաղացողները փորձեն միջնորդել Բաքվի և Երևանի միջև, եթե նրանք ցանկանում են օգնել բանակցություններին, այլ ոչ թե միայն տարածաշրջան ներթափանցելու համար: Սա նոր երանգ է, քանի որ ավելի վաղ Լավրովն այդ հարցում ավելի շատ էր քննադատում Արևմուտքին։
Սա, ինչպես պարզվում է, հենց այն պահն է, երբ Բաքուն և Երևանը միասին են, բայց տարբեր պատճառներով սկսում են դժգոհություն ցուցաբերել բոլոր միջնորդներից, այդ թվում Մոսկվայից։ Նրանք չեն ցանկանում ուղղակիորեն միմյանց հետ բանակցել ներքաղաքական նկատառումներից ելնելով։
Այժմ Լեռնային Ղարաբաղում ռուս խաղաղապահները գտնվում են Բաքվի և Երևանի համատեղ հարձակման գոտում։ Բաքուն մեղադրում է Մոսկվային, որ խաղաղապահները հայկական զորամասերը դուրս չեն բերում Լեռնային Ղարաբաղից։ Երևանը, Մոսկվային մեղադրում է այն բանում, որ խաղաղապահները չեն կանխում Լաչինի միջանցքի շրջափակումը։ Ցանկության դեպքում, նման սխեմայի մեջ կարելի է գտնել Բաքվի և Երևանի համաձայնության տարրեր։ Եթե դա կա, ապա Հայաստանի համար «չոր նստվածք»-ի մեջ կա մեկ կարևոր գործոն: Նրան հաջողվում է Լաչինի միջանցքի հիմնախնդիրներով միջազգայնացնել Ղարաբաղի հարցը և գնալով Ադրբեջանին ներքաշել այդ ոլորտ։ Ի դեպ, ոչ առանց Մոսկվայում Ադրբեջանի որոշ ռուս փորձագիտական լոբբիստների աջակցության։
Արդյունքում առաջանում է մեկ այլ օրինաչափություն: Եթե իսկապես կա Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև լուռ համաձայնության վարկաբեկել ռուսական կոնտինգենտը և հետագայում դուրս բերել Լեռնային Ղարաբաղից, ապա հայկական անկլավի անվտանգության ապահովման խնդիրը կարող է լուծվել արդեն ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհրդի մակարդակով։ Այս իրավիճակում Փաշինյանը սկսել է շատ օրիգինալ ինտրիգներ հյուսել ղարաբաղահայության բոլոր խնդիրները տեղափոխելով Մոսկվա, Բաքու և Ստեփանակերտ։ «Եթե Ռուսաստանը որոշի դուրս գալ, ապա դա առնվազն նշանակում է, որ Լեռնային Ղարաբաղում բնակչության զանգվածային սպանությունների վտանգ չկա, բայց եթե կա այդպիսի վտանգ, ապա դժվար է պատկերացնել, թե ինչպես նման որոշում կարող է կայացվել», - ասել է նա։
Ավելին, Հայաստանում աճում է այն կարծիքը, որ «Լեռնային Ղարաբաղի շրջափակման մեջ ռուսական խաղաղապահ կոնտինգենտի դերի ցածր արդյունավետության պատճառով այն պետք է փոխարինվի միջազգային ուժերով, կամ ռուսները պետք է ստանան ՄԱԿ-ի կամ ԵԱՀԿ-ի մանդատը։ Սակայն դա դեռ հնարավոր չէ, քանի որ մանդատը տրվում է միայն բոլոր կողմերի համաձայնությամբ։ Ադրբեջանը, որը Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը համարում է ներքին, դրան չի համաձայնվի։ Բայց նա կարող է հակախաղ խաղալ. առանց Հայաստանի սկսել բանակցություններ Ռուսաստանի հետ Լեռնային Ղարաբաղում նրա խաղաղապահների կարգավիճակի շուրջ՝ տարածաշրջանում նրանց գտնվելու մանդատը երկարացնելու հեռանկարով։ Հակառակ դեպքում արևմտյան միջնորդներն անխուսափելիորեն Բաքվին կտանեն դեպի Կոսովոյի սցենար։ Ինչ վերաբերում է Լաչինի միջանցքին, ապա կա Մոսկվայի կողմից արդեն առաջարկված «լուծում»-ը՝ չհրաժարվելով նախկինում նկարագրված սյուժեից։ Հասկանալի է, որ ՌԴ ԱԳՆ-ի կոչերը բացել Լաչինի միջանցքը «Ղարաբաղում հումանիտար իրավիճակի սրման հիման վրա և վերականգնել ապրանքների, քաղաքացիների և տրանսպորտային միջոցների անխոչընդոտ տեղաշարժը երկու ուղղություններով» Բաքուն դժվար թե ուշադրություն դարձնի: Ալիևն առաջարկում է իր տարածքով, Աղդամով ապրանքներ հասցնել Ստեփանակերտ։ Բայց կա Ռուսաստանի նախկին փոխարտգործնախարարի (2002-2011) և ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի նախկին տեղակալ Սերգեյ Օրջոնիկիձեի կողմից հնչեցված առաջարկը, որն է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի որոշման հիման վրա բացել Ռուսաստանի և Ստեփանակերտի կամ Երևանի և Ստեփանակերտի միջև օդային հաղորդակցությունը։ Ավելին, դա ուտոպիա չէ, ինչպես թվում է որոշ փորձագետների, քանի որ նման որոշում կարող է կայացվել առանց Լեռնային Ղարաբաղի իրավական կարգավիճակը որոշելու։ Ի դեպ, այդ ամենը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի մանդատների շարքից է։ Ռուս խաղաղապահներն արդեն ուղղաթիռով տեղափոխում են իրենց անհրաժեշտ բեռը, թեկուզ սահմանափակ քանակությամբ։
Ինչպես տեսնում ենք, բարձրացված բոլոր հարցերը պարզ չեն։ Ուստի դժվար է ասել, թե արդյո՞ք Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի արտգործնախարարների մոսկովյան հանդիպումը դրական լիցք կհաղորդի բանակցային գործընթացին, որն ընթանում է միանգամից մի քանի ներքին և արտաքին ուղիներով։ Լավրովն ասել է, որ մինչև տարեվերջ բանակցային գործընթացը պետք է ավարտվի Մոսկվայում Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի ղեկավարների հանդիպման ժամանակ։ Արևմուտքում ասում են, որ մինչ այդ Գրենադայում Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովի շրջանակում կկայանա Ալիևի և Փաշինյանի հերթական հանդիպումը հնգակողմ ձևաչափով՝ Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնի և Գերմանիայի կանցլեր Օլաֆ Շոլցի մասնակցությամբ։ Ուստի, դեռ վաղ է որևէ բան ասել առաջիկա հանդիպումների, այդ թվում մոսկովյան, որոշիչ նշանակության մասին Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության հասնելու հարցում։ Լավատեսական կանխատեսումներ չկան, որ խաղաղության պայմանագիրը կարող է ստորագրվել մինչև տարեվերջ։ Ամեն ինչ նորովի նոր է սկսվում, և, հետևաբար, դիվանագետների ակնարկները մնում են բարդ և շփոթեցնող:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
