Տոկաևը և Անդրկովկասի հեռացող աշխարհաքաղաքական բնույթը
ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ
Regnum.ru-ն գրում է, որ Ղազախստանի նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևի այցը Բաքու, որը պաշտոնապես համընկել է երկու երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման 30-ամյակի հետ, կարելի էր անվանել սովորական նշանակության իրադարձության, եթե չլինեին որոշ ուղեկցող այնպիսի հանգամանքներ, ինչի վրա ուշադրություն դարձրին շատ փորձագետներ։
Խոսքն այն դրոշի մասին է, որը Նուր-Սուլթանը սկսեց ցուցադրել իր, այսպես կոչված, բազմավեկտոր քաղաքականության մեջ։ Հետևաբար, անմիջապես որոշենք մեկնարկային դիրքը: Ղազախստանը ՀԱՊԿ և ԵԱՏՄ անդամ է։ Ադրբեջանը ՀԱՊԿ անդամ չէ, բայց ԵԱՏՄ-ին անդամակցելու ներուժ ունի: Միաժամանակ, երկու պետությունները մտնում են թյուրքալեզու պետությունների դաշինքի մեջ, որը դեռևս չի ձևավորվել որպես լիարժեք միություն։
Ղազախստանի արտահանման մոտավորապես 70-80%-ն անցնում է Ռուսաստանի տարածքով, նույնքան էլ ներմուծումն է։ Նա ակտիվորեն օգտագործում է ռուսական խողովակաշարերի համակարգերն ու նավահանգիստները։ Վերջերս Նովոռոսիյսկում կրճատվել է CPC նավթի բեռնման տերմինալի թողունակությունը, որով իրականացվում է Ղազախստանի նավթի արտահանման 80%-ը։ Մասնագետները դա կապում են անսարքությունների հետ, վերանորոգման համար անհրաժեշտ են պահեստամասեր, որոնք ընկել են արևմտյան պատժամիջոցների տակ։ Այս մասին ասել է Էներգետիկայի և ֆինանսների ինստիտուտի էներգետիկ կառավարման գծով տնօրեն Ալեքսեյ Գրոմովը։
Բայց այնպես է ստացվել, որ ղազախական նավթի փոխադրման հետ կապված խնդիրներ են առաջացել այն բանից հետո, երբ Տոկաևը Սանկտ Պետերբուրգի միջազգային տնտեսական ֆորումում ընդգծված կերպով հրաժարվել է ճանաչել ԴԺՀ-ն և ԼԺՀ-ն: Հատկանշական է, որ մինչ Բաքու այցը Տոկաևը Սոչիում հանդիպել է ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հետ, սակայն դրանից հետո էլ ղազախական նավթի փոխադրումների սահմանափակումը շարունակվել է։
Նման իրավիճակում միանգամայն հասկանալի են նավթի մատակարարումների դիվերսիֆիկացման խնդիրը լուծելու Ղազախստանի փորձերը։ Սակայն որոշ քաղաքական ուժեր, հիմնականում Նուր-Սուլթանում և ավելի քիչ Բաքվում, սկսել են իրավիճակը մտցնել Ղազախստան-Ադրբեջան-Թուրքիա եռանկյունու մեջ հայտարարելով, որ խոսքը գնում է Ռուսաստանի տարածքը շրջանցող Ադրբեջանի տարածքով դեպի վրացական նավահանգիստներ միջանցքի կառուցման մասին։ Այսինքն ռազմավարական գործընկերությունը ոչ թե ԵԱՏՄ համատեքստում է, այլ Միջին միջանցքով բացառապես թյուրքական աշխարհի գծով, որը կապում է Եվրասիայի, Չինաստանի խոշորագույն շուկաները Եվրամիության հետ՝ անցնելով Կասպից ծովով, Ղազախստանի, Ադրբեջանի, Վրաստանի և Թուրքիայի տարածքներով։
Այս իրավիճակում անհրաժեշտ է հիմնական շեշտադրումները կատարել:
Մեկնաբանելով Բաքվի Caliber պորտալի Տոկաևի Ադրբեջան կատարած այցի արդյունքները՝ ղազախ քաղաքագետ Արման Շորաևն ասել է, որ «Ղազախստանի համար, որը լիովին կախված է Ռուսաստանից նավթի և նավթամթերքի փոխադրման հարցերում, Ղազախստանի և Ադրբեջանի միջև Տրանսկասպյան կարևոր միջանցքի իրականացումը ոչ միայն տրանսպորտային ուղիների դիվերսիֆիկացման, այլ նաև Մոսկվայից տնտեսական և քաղաքական կախվածության վերացման խնդիր է»։
Բայց, արդյո՞ք գլխարկը գլխի չափով է: Փորձագետների կարծիքով ղազախական նավթի համաշխարհային շուկաներ մատակարարելու համար ոչ ռուսական երթուղիների ընդլայնման որոշումը «հինգից տասը տարվա» խնդիր է։ Այժմ Նուր-Սուլթանն ու Բաքուն այդքան քանակությամբ տանկերներ չունեն, որպեսզի նավթ տեղափոխեն Կասպից ծովով։ Բայց ցանկացած դեպքում Ադրբեջանը կարողանում է իր խողովակաշարերով անցկացնել 10 միլիոն տոննա ղազախական նավթից ոչ ավելի, ինչը քաջ հայտնի է Նուր-Սուլթանում։
Այդ դեպքում կարելի է ասել, որ որոշակի ուժեր, խաղարկելով «թուրքական խաղաքարտը», խաղում են էսկալացիայի վրա։
Պատահական չէ, որ ՌԴ վարչապետ Միխայիլ Միշուստինը Չոլպոն-Աթայում իր ադրբեջանցի գործընկեր Ալի Ասադովի հետ հանդիպման ժամանակ դրականորեն ակնարկել է այն փաստը, որ «Ադրբեջանն ուշադիր հետևում է եվրասիական տարածքում ինտեգրացիոն գործընթացներին»։ Նշենք, որ Միշուստինի և Ասադովի հանդիպումը առաջին անգամ նշանակվել է Եվրասիական միջկառավարական խորհրդի նիստի հետ։
Միաժամանակ պետք է նկատի ունենալ, որ ճգնաժամը Ուկրաինայում, բացի աշխարհակարգը վերակողմնորոշելուց, զգալիորեն մեծացրել է Ադրբեջանի աշխարհաքաղաքական նշանակությունը։ Պոտենցիալ կերպով այն դառնում է հսկայական տարանցիկ հանգույց Հյուսիսի և Հարավի, Արևելքի և Արևմուտքի միջև: Բացի այդ, Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վատթարացման ֆոնին մեծանում է ԵՄ հետաքրքրությունը Բաքվի էներգետիկ նախագծերի նկատմամբ։
Իհարկե, Ադրբեջանը չի կարող փոխարինել ռուսական գազի ծավալներին, բայց բավականին ունակ է աջակցելու Հարավային Եվրոպայի երկրներին (Իտալիա, Հունաստան, Բուլղարիա) և կարճաժամկետ կտրվածքով մեծացնել Հարավային գազային միջանցքի թողունակությունը։ Եվ հաշվի առնելով միջնաժամկետ հեռանկարում թուրքմենական գազի մատակարարմանը միանալու հնարավորությունը՝ ԵՄ-ն կկարողանա հույս դնել գազի փոխադրման ուղիների դիվերսիֆիկացման վրա։ Բայց սա այն նույն նավն է, որը վտանգավոր է աշխարհաքաղաքական բեռներով ծանրաբեռնվելու համար, այլապես լարվածություն և վախ կառաջանա հարևան Իրանի կողմից, որը բացահայտ հավակնում է մասնակցել Անդրկովկասում ուժերի դասավորությանը:
Այսպես, թուրքական YeniSafak հրատարակությունը աուդիոձայնագրություն է տարածել Իրանի ԱԳ նախկին փոխնախարար, միջուկային համաձայնագրի բանակցությունների մասնակից Էբուլֆեզլ Զուխտեվենդի ձայնով, ով համարվում է Իրանի հոգևոր առաջնորդ Ալի Խամենեիի մտերիմը։ Նա հայտարարել է, որ «թուրքերը ցանկանում են վերցնել Զանգեզուրը և կտրել մեր սահմանը Հայաստանի հետ»։
Նրա խոսքերով, «մենք չենք կարող մտածել Թուրքիայի հետ ռազմավարական դաշինքի կամ նույնիսկ ռազմավարական գործընկերության մասին, իսկ Հարավային Կովկասը մեր քաղաքակրթության տարածքն է։ Ադրբեջանը վախեցնող երևույթ է և պոտենցիալ սպառնալիք մեզ համար»։
Բացի այդ Զուխտեվենդան կարծում է, որ «եթե Ադրբեջանը չմիացվի, ապա այն կհարվածի Իրանին քաղցկեղի բջջի պես»։
Նկատի ունենք այն, որ Բաքուն կարող է պոտենցիալ աշխարհաքաղաքական երկփեղկման կետ դառնալ, եթե Անդրկովկասում տիրող ինտեգրացիոն գործընթացները գրագետ չկառավարվեն։ Դրանից հետո անխուսափելի կլինի նոր տրանսֆորմացիայի արտաքին գործոնի ի հայտ գալը, որը զրոյի կհասցնի տարածաշրջանի ներդրումային գրավչությունը։ Այդ առումով Բաքուն ստիպված կլինի կշռադատված քաղաքականություն վարել Անդրկովկասում և Կասպից ծովում ռուսական և իրանական կողմերի համար անվտանգության զգայուն հարցերում։ Ավելին, մանևրելու, միակողմանի դեպի Արևմուտք կամ Թուրքիա թեքվելը, նրա համար արդեն սահմանափակ է։
Այդ իսկ պատճառով Տոկաևի այցը Բաքու, որոշ առումներով, վազք նշանավորվել է որպես վազք դեպի հեռացող բնույթ։ Տարածաշրջանում ի հայտ է գալիս նոր աշխարհաքաղաքական իրողություն, որում Ղազախստանի համար շատ դժվար կլինի որոշել իր տեղը հռչակված ինտեգրացիոն ռազմավարության համաձայն։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
