«Գյումրին մեր քաղաքն է». Նոր սկանդալ է հասունանում Հայաստանում գտնվող ռուսական ռազմաբազայի շուրջ
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՀոկտեմբերին Գյումրի քաղաքում տեղի ունեցած երկու բռնության միջադեպերը, որոնցում ենթադրաբար ներգրավված են եղել ռուս զինծառայողներ, հարցեր են առաջացրել զինվորականների վարքագծի և տեղական օրենքների համաձայն նրանց պատասխանատվության վերաբերյալ, գրում է dw.com–ը։ Երկու զինվոր արդեն ձերբակալված է։ Միջադեպերը տեղի են ունեցել Երևանի և Մոսկվայի միջև աճող լարվածության ֆոնին, այդ թվում Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության (ՀԱՊԿ) շուրջ ճգնաժամի ֆոնին։ Արդյո՞ք կարող են այս իրադարձությունները հանգեցնել Հայաստանում գտնվող ռուսական ռազմաբազայի կարգավիճակի վերանայմանը։
«Գյումրին մեր քաղաքն է։ Հասկանո՞ւմ եք։ Ռուս զինվորների քաղաքը», - գոռում է զինվորական համազգեստով մի տղամարդ գետնին պառկեցնելով մի երիտասարդի։ Ձայնագրությունը ուղեկցվում է հարվածներով, նվաստացումներով և անպարկեշտ արտահայտություններով։ Նոյեմբերի սկզբին շրջանառված և համացանցում տարածված տեսանյութը իրարանցում է առաջացրել Հայաստանում, որտեղ գտնվում է Հարավային Կովկասի վերջին ռուսական ռազմական կայազորներից մեկը։ Հոկտեմբերին Շիրակի իրավապահ մարմինները տեղեկացրել են քաղաքում տեղակայված 102-րդ ռուսական ռազմաբազայի զինծառայողների մասնակցությամբ բռնության երկու միջադեպի մասին։ Մեկը վերաբերում էր հոկտեմբերի 10-ին Ուկրաինայի քաղաքացու ծեծին, իսկ մյուսը, արդեն նշված, երիտասարդի վրա հարձակմանը։ Տեղական իրավապաշտպան կազմակերպությունը՝ Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակը, հոկտեմբերի 6-ին այդ միջադեպի տեսանյութը հանձնել է դատախազությանը։ Կրակոցի վայրը և ժամը, մասնակիցների ինքնությունը և միջադեպի հանգամանքները դեռևս պարզված չեն։
dw.com-ին տված հարցազրույցում պաշտպանության և անվտանգության հարցերով խորհրդարանական հանձնաժողովի ղեկավար Վիլեն Գաբրիելյանը կոչ է արել զգույշ լինել։ «Ես դեռ ոչինչ չեմ կարող ասել. իրավապահ մարմինները պետք է որոշեն այս տեսանյութի իսկությունը», - հայտարարել է պատգամավորը նշելով, որ առաջին քայլը տեսանյութի իսկությունը հաստատելն է։ Դատախազությունը շարունակում է ուսումնասիրել տեսանյութը, dw.com-ին հայտնել են գործակալության մամուլի ծառայությունից։
Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի իրավապահ մարմինները հետաքննում են մեկ այլ հարձակում։ Հոկտեմբերի 10-ին Ուկրաինայի քաղաքացի Դմիտրի Սամուիլենկոն ոստիկանություն է դիմել, որ Շիրակի Անի թաղամասում իրեն ծեծի են ենթարկել երկու տղամարդ։ CivilNet հայկական պորտալի աղբյուրների համաձայն հարձակվողները 102-րդ ռուսական ռազմաբազայի զինծառայողներ են եղել։ Նրանց մեղադրանք է առաջադրվել թեթև մարմնական վնասվածք հասցնելու համար, իսկ կասկածյալները կալանավորվել են և պահվում են Հայաստանի քրեակատարողական հիմնարկում։ Հարձակման դրդապատճառը անհայտ է։ Հայաստանի քննչական կոմիտեն ընդգծել է, որ երկու միջադեպերը միմյանց հետ կապ չունեն։ Ռուսաստանի դեսպանատնից կամ ռազմաբազայի հրամանատարությունից դեռևս պաշտոնական բացատրություն չի եղել։
Ներկայիս միջադեպերը շատ հեռու են առաջինները լինելոուց։ 2013 թվականի ապրիլին Վահրամաբերդ գյուղի մոտ գտնվող ռուսական ռազմաբազայի վարժարանում զինամթերքի պայթյունից զոհվել են երկու դեռահաս։ Ողբերգության հանգամանքները հարցեր են առաջացրել այդ ռազմական օբյեկտի անվտանգության վերաբերյալ։
Ամենաաղմկահարույց դեպքը եղել է 2015 թվականի հունվարին, երբ Ավետիսյանների ընտանիքի յոթ անդամների, այդ թվում երկու երեխաներ սպանվել էին։ Հետաքննությունից հետո ռուս զինծառայող Վալերի Պերմյակովը հայկական դատարանի կողմից դատապարտվել էր ցմահ ազատազրկման, սակայն հետագայում տեղափոխվել էր Ռուսաստան պատիժը կրելու համար։ Այս ողբերգությունը հանգեցրել էր բազմահազարանոց բողոքի ցույցերի Շիրակում։ 2018 թվականի դեկտեմբերին զինծառայող Անդրեյ Ռազգիլդեևը դաժանորեն ծեծի էր ենթարկել Շիրակի բնակիչ Ջուլիետա Ղուկասյանին, ով մահացել էր ստացած վնասվածքներից։ Նրա պատիժը՝ յոթուկես տարի ազատազրկում, կայացվել էր միայն 2025 թվականի նոյեմբերին։ Մեղադրյալն այդ ընթացքում մնացել էր կալանքի տակ ռուսական բազայում։ Նրա ազատազրկման ժամկետը հաշվարկվել էրր մինչև 2018 թվականի դեկտեմբերի 11-ը։ 2026 թվականի հունիսին՝ պատիժը կրելուց հետո, Ռազգիլդեևն ազատ է արձակվել։
Ռուս զինծառայողների իրավական կարգավիճակը Հայաստանում կարգավորվում է ոչ միայն 1995 թվականի 102-րդ ռազմաբազայի տեղակայման մասին համաձայնագրով, այլ նաև 1997 թվականի օգոստոսի 29-ի իրավասության հարցերի վերաբերյալ առանձին համաձայնագրով։ Այս փաստաթղթի համաձայն բազայի անձնակազմի կողմից Հայաստանի տարածքում կատարված հանցագործությունները, որպես կանոն, պետք է հետաքննվեն Հայաստանի իրավապահ մարմինների կողմից տեղական օրենսդրությանը համապատասխան։ Բացառություններ են նախատեսված ռազմաբազայի տարածքում անձնակազմի և նրանց ընտանիքների դեմ կատարված հանցագործությունները, ինչպես նաև ռազմական հանցագործությունները: Սակայն, ռուսական ռազմական օբյեկտի տարածքում անմիջապես քննչական գործողությունները պետք է իրականացվեն Ռուսաստանի իրավասու մարմինների հետ համատեղ կամ նրանց կողմից՝ հայկական կողմի գրավոր հարցման հիման վրա։
Եվ ահա թե որտեղ է առաջանում հիմնական խնդիրը, ըստ իրավապաշտպան Արթուր Սաքունցի: Նա պնդում է, որ ռուսական հրամանատարությունը փաստացի արգելել է հայ իրավապահ մարմիններին մուտք գործել բազայում գտնվող կասկածյալների մոտ: «Ռուսական բազան գործնականում վայելում է ոչ միայն անպատժելիություն, այլ նաև անձեռնմխելիություն», - dw.com-ին ասել է Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի ղեկավար Սաքունցը։
Իրավապաշտպանը նշել է, որ ռուսական հրամանատարությունը բազմիցս է խոչընդոտել մեղադրյալների փոխանցումը հայ իրավապահ մարմիններին: Նա կարծում է, որ ներկայիս կասկածյալները կալանքի տակ են։
Նրանք ձերբակալվել են հիմնականում այն պատճառով, որ ապրում էին բազայի սահմաններից դուրս վարձակալած բնակարանում։
Սաքունցը կոչ է արել Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարությանը կանչել Ռուսաստանի դեսպան Սերգեյ Կոպիրկինին և պաշտոնական նախազգուշացում տալ զինծառայողների վարքագծի վերաբերյալ։ Իրավապաշտպանի խոսքով առանց Երևանի քաղաքական կամքի Հայաստանի օրենսդրության խախտումները կկրկնվեն։
Վերջին միջադեպերը տեղի են ունեցել Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև հարաբերություններում աճող լարվածության շրջանում։ Երևանը մեղադրում է ՀԱՊԿ-ում նախագահող Մոսկվային 2021-2022 թվականներին ադրբեջանա-հայաստանյան սահմանային ճգնաժամի ժամանակ իր դաշնակցային պարտավորությունները չկատարելու մեջ։ 2024 թվականի փետրվարից Հայաստանը կասեցրել է իր մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին, բայց իրավաբանորեն մնում է անդամ։ Նոյեմբերի 5-ին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է. «Մեր հետաքրքրությունը ՀԱՊԿ-ի նկատմամբ չորացել է»։
102-րդ ռուսական ռազմաբազան գործում է Հայաստանում 1995 թվականի միջպետական համաձայնագրի համաձայն: 2010 թվականին ստորագրված արձանագրությունը երկարաձգել է դրա ներկայությունը մինչև 2044 թվականը: Համաձայնագիրը նախատեսում է բազայի պայմանների վերանայում կողմերի միջև փոխադարձ համաձայնությամբ, իսկ բազայի լուծարումը պետք է համաձայնեցվի հատուկ հանձնաժողովի կողմից:
Վերջին ամիսների քաղաքական հայտարարությունները վկայում են դրա ներկայության նկատմամբ վերաբերմունքի փոփոխության մասին: Սեպտեմբերին Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը հայտարարել է, որ Մոսկվան պատրաստ է հեռանալ, եթե Հայաստանը բազան ավելորդ համարի. «Մենք կհեռանանք նույնիսկ վաղը»: Փաշինյանը պատասխանել է ընդգծելով, որ 2022 թվականի իրադարձությունները ցույց տվեցին բազայի կենսական նշանակության բացակայությունը Հայաստանի անվտանգության համար: Սակայն Երևանը պաշտոնապես չի պահանջում ռուսական զորքերի դուրսբերում: Մինչդեռ Մոսկվան շարունակում է բազան անվանել տարածաշրջանային անվտանգության համակարգի կարևորագույն մաս։
Այնուամենայնիվ, վերջին միջադեպերը, որոնք տեղի են ունեցել Երևանի և Մոսկվայի միջև աճող լարվածության ֆոնին, կրկին բարձրացրել են Հայաստանում 102-րդ ռուսական ռազմաբազայի ներկայության պայմանների հարցը։ Վերլուծաբան Բորիս Նավասարդյանը dw.com-ի հետ զրույցում նշել է, որ համաձայնագիրը վերանայելու և զորախմբի կարգավիճակը պարզաբանելու անհրաժեշտությունը վաղուց էր հասունացել, առնվազն 2015 թվականից բազայում զինծառայողի հետ կապված արյունալի ողբերգությունից հետո։
Նավասարդյանի խոսքով ռուս զինծառայողների Հայաստան մուտք գործելու կարգը, բազայից դուրս նրանց տեղաշարժի պայմանները և նրանց կատարած իրավախախտումների համար պատասխանատվության ենթարկելու մեխանիզմները պահանջում են ավելի հստակ կարգավորում։ «Այս հարցերը՝ թե՛ զինծառայողների բազա մուտք գործելը, թե՛ նրանց ազատ տեղաշարժի իրավունքները, որոնք նրանք պետք է ունենան, պետք է հստակ ամրագրվեն կարգավիճակում և համապատասխան համաձայնագրում», - բացատրել է նա։ Վերլուծաբանը կարծիք է հայտնել, որ աշխարհաքաղաքական տարբերությունները ներկայումս որոշիչ գործոններ են բազայի ապագայի համար, մինչդեռ անհատական միջադեպերն ու իրավական հարցերը մղվում են երկրորդ պլան։ «Այսօր, երբ բազայի հնարավոր դուրսբերման գլոբալ հարցը բարձրացվում է, այդ թվում Վլադիմիր Պուտինի կողմից, նման տեխնիկական մանրամասները կարող են այլևս էական նշանակություն չունենալ, եթե ընդհանրապես քննարկվում է բազայի Հայաստանի տարածքում գտնվելու հարցը», - նշել է Նավասարդյանը։
Սակայն, եթե Երևանն ու Մոսկվան որոշեն պահպանել բազան, չլուծված հարցերը դեռ պետք է լուծվեն։ «Դրա ներկայության պայմանները և իրավական մեխանիզմները «պետք է քննարկվեն և հստակ սահմանվեն», - ընդգծել է Նավասարդյանը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
www.1or.am