Ինչպես ամբողջ հայկական համացանցը 5 ժամով անջատվեց

flb.ru-ն շարունակում է իր քննարկումների շարքը մենաշնորհային համացանցային ծառայություններ մատուցողների կողմից ազգային համացանցին սպառնացող վտանգների մասին: Հրատարակության հյուրն է Մարկ Գրիգորյանը՝ Հայաստանի Հանրային ռադիոյի նախկին տնօրեն, Հելման/Համմեթի միջազգային լրագրության մրցանակի դափնեկիր (2003), Ռուսական բյուրեղապակյա բու մրցանակի դափնեկիր (1995, «Ի՞նչ: Որտե՞ղ: Ե՞րբ» հեռուստախաղի համար) և հայտնի «Լրագրության ձեռնարկի» հեղինակը:

– Որքանո՞վ է իրական մենաշնորհային ընկերությունների կողմից Հայաստանի դեմ համացանցային պատժամիջոցների սպառնալիքը: Ի՞նչ կպատահի, եթե Հայաստանի ազգային համացանցը անջատվի համաշխարհայինից:

– Ես կսկսեմ երկրորդ հարցից, քանի որ Հայաստանի կիբերտարածությունը և համացանցային գործունեությունը հիմնարարորեն տարբերվում են Ռուսաստանում ստեղծված իրավիճակից: Հիմնական տարբերությունները կայանում են երկու ասպեկտի մեջ, որոնք ես կանվանեի տեխնիկական և քաղաքական։

Տեխնիկական ասպեկտը մոտավորապես պարզ է. Հայաստանը համաշխարհային ցանցին միացնող մալուխը անցնում է Վրաստանով։ Կա հայտնի պատմություն այն մասին, թե ինչպես 2011 թվականի մարտին մի վրացի ֆերմեր, հույս ունենալով ձեռք բերել պղնձե մալուխ՝ որպես մետաղի ջարդոն վաճառելու համար, վնասեց օպտիկամանրաթելային մալուխը, որը Հայաստանին համացանց էր մատակարարում։ Երկիրը հինգ ժամով անջատվեց համացանցից։ Բանկերը և լրատվական գործակալությունները դադարեցին աշխատել, իսկ միջազգային ընկերությունների մասնաճյուղերն ու դուստր ձեռնարկությունները կորցրեցին կապը իրենց գլխավոր գրասենյակների հետ։ Հայ տատիկները չէին կարողանում Skype-ով կապվել իրենց թոռների հետ, սոցիալական ցանցերի օգտատերերը անջատվեցին իրադարձություններից, իսկ ակնթարթային հաղորդագրությունների հավելվածները դադարեցին հաղորդագրություններ ուղարկել։ 21-րդ դարի ապոկալիպսիսը հիշեցնող իրավիճակը շուտով շտկվեց. մալուխը վերանորոգվեց, և կապը վերականգնվեց։ Արդարության համար պետք է նշել, որ այդ տարեց կինը անջատեց համացանցը ոչ միայն Հայաստանում, այլ նաև Վրաստանի մեծ մասում և Ադրբեջանի որոշ շրջաններում։

Եվ Հայաստանի համացանցային անվտանգության քաղաքական բաղադրիչը կապված է հատկապես Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ։ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև կիբերպատերազմը գրեթե անխափան ընթանում է մոտ 20 տարի։ Քաղաքացիական հաքերների հատուկ ստորաբաժանումներն ու խմբերը հարձակվում և փորձում են կոտրել, հիմնականում, հակառակ կողմի կառավարական կայքերը։

Հայտնի հայ համացանցի անվտանգության փորձագետ Սամվել Մարտիրոսյանը բավականին երկար ժամանակ է, ինչ հանրության ուշադրությունն է հրավիրում նրա վրա, որ պոտենցիալ կարևոր հանրային կապի համակարգերը, ինչպիսիք են էլեկտրաէներգիայի ցանցերի, ջրամատակարարման և այլնի հետ կապված համակարգերը, որոնք անցել են առցանց ռեժիմի, կարող են դառնալ հաքերային խմբերի պոտենցիալ թիրախներ։ Ներկայումս մենք չգիտենք, թե որքանով են պաշտպանված նրանց համակարգերը արտաքին հարձակումներից։ Եվ նրանց խոցելիությունը կարող է լուրջ գործոն լինել. դասագրքային օրինակ է, թե ինչպես հաքերները կարողացան 2015 թվականին անջատել Ուկրաինայի զգալի մասի էլեկտրաէներգիան։

Այս ամենը վստահություն չի ներշնչում համացանցային համայնքի ապագայի նկատմամբ։ Այս բոլոր գործոնների ամբողջությունը 2018 թվականին 175 երկրների շարքում Հայաստանին 79-րդ տեղն է հասցրել ըստ Միջազգային հեռահաղորդակցության միության։ Սա բավականին ցածր վարկանիշ է։

– Ի՞նչ կպատահի, եթե գլոբալ համացանցային ծառայությունների և ծրագրային ապահովման մենաշնորհները (օրինակ Google, Apple, Microsoft և այլն) դադարեն սպասարկել հայկական համացանցային հատվածը ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն (ինչպես արդեն տեղի է ունեցել չինական Huawei ընկերության հետ, որի ծրագրային ապահովման մասին Google-ը արդեն հայտարարել է, և Microsoft-ը պատրաստվում է անել):

– Ես չեմ կարծում, որ դա հնարավոր է: Հայաստանը չափազանց փոքր երկիր է Google-ի կամ Microsoft-ի նման հեռահաղորդակցության հսկաների ուշադրությունը գրավելու համար: Ավելին, Հայաստանն այնքան է ինտեգրված  համաշխարհային համացանցային համայնքին, որ նրան ծրագրային կերպով անջատելը հեշտ գործ չէ: Ինձ մոտ տպավորություն է, որ դա անելն ավելի թանկ կարժենա, քան պարզապես 3.2 միլիոն օգտատեր ունեցող երկիրը անտեսելը: Հնարավո՞ր է ֆիզիկապես անջատել Հայաստանը կտրելով այն նույն մալուխը, որը զոհ դարձավ վրացի գյուղացի կնոջը: Տեսականորեն, իհարկե: Հարձակվողները կարող էին դա անել: Բայց այդ դեպքում, հայկական համացանցի հետ մեկտեղ, հարևան երկրների համացանցը նույնպես կխաթարվի:

— Աշխարհաքաղաքական սպառնալիքների լույսի ներքո, ինչպե՞ս կարող ենք պաշտպանել հայկական համացանցի գործունեությունը, միաժամանակ պաշտպանելով հայ քաղաքացիներին բռնության, ծայրահեղականության, մանկական պոռնոգրաֆիայի և այլ անօրինական բովանդակությունից:

— Ինչպես տեսնում եք, Հայաստանին սպառնացող վտանգները բավականին կոնկրետ են։ Համացանցը պաշտպանելու միջոցներից մեկը մատակարարների թվի ավելացումն է։ Որքան շատ մատակարարներ լինեն Հայաստանում, որքան շատ մուտքի կետեր համաշխարհային համացանցին, այնքան ավելի դժվար կլինի ֆիզիկապես անջատել կապը։ Եվ քանի որ Հայաստանը, իր աշխարհաքաղաքական դիրքի պատճառով, չի կարողանում օգտագործել Թուրքիայի և Ադրբեջանի տարածքներով անցկացվող մալուխները, իսկ իրանական ուղղությունը գնալով պակաս հուսալի է դառնում ԱՄՆ պատժամիջոցների պատճառով, համաշխարհային համացանցին մուտք գործելու դիվերսիֆիկացումը կարող է տեղի ունենալ արբանյակային ալիքների ստեղծման միջոցով։

Սա, կարծես, պատասխանում է հարցի առաջին մասին։ Ինչ վերաբերում է բռնության քարոզչությանը, ապա դա կապված է այն բովանդակության հետ, որը, ցավոք, տարածվում է ոչ միայն առցանց։ Իհարկե, որոշակի կայքեր մուտքը արգելափակելու գայթակղությունը միշտ մեծ է, բայց համացանցը պարզապես հաղորդակցման ուղի է, այնպիսի ինչպիսին, ասենք, տպագիր մամուլն է կամ հեռուստատեսությունը։ Համացանցը անջատել օգտատերերին անօրինական բովանդակությունից պաշտպանելու համար... Բայց դա պարտադիր չէ, որ պահանջի Համաշխարհային ցանցի անջատում։ Կան հատուկ ֆիլտրեր, որոնք վերահսկում և արգելափակում են պոռնոգրաֆիկ բովանդակությունը, և դրանք այժմ ներառված են բոլոր օպերացիոն համակարգերում և զննարկիչներում։ Բայց անկախ նրանից, թե դա մեզ դուր է գալիս, թե ոչ, BBC-ի կողմից մեջբերված տվյալների համաձայն, բոլոր որոնման հարցումների 14%-ը և կայքերի 4%-ը կապված են սեքսի հետ։ Եվ սրանք համաշխարհային միտումներ են։ Սա նշանակում է, որ խնդիրն իրականում ավելի մեծ է, քան մեկ կոնկրետ երկրում ստեղծված իրավիճակը։

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը

www.1or.am