«Դավաճանություն Հայաստանին». Ինչու է Փաշինյանին անհրաժեշտ տարածքների փոխանակում Բաքվի հետ

ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը տեսաուղերձ է հղել, որում առաջարկել է տարածքային փոխանակում Ադրբեջանի հետ խորհրդային ժամանակներից մնացած անկլավների և էքսկլավների հարցը լուծելու համար: Նա նշել է, որ սահմանների սահմանազատումը և սահմանագծումը պետք է հիմնված լինեն 1991 թվականի Ալմա-Աթայի հռչակագրի վրա, որը նախատեսում է, որ Հայաստանի տարածքը պետք է կազմի 29,743 քառակուսի կիլոմետր: Փաշինյանը նաև կոչ է արել Երևանին և Բաքվին հրաժարվել փոխադարձ պահանջներից, այդ թվում Ղարաբաղի, Գարդմանի, Շիրվանի, Նախիջևանի և Արևմտյան Ադրբեջանի նկատմամբ: Նա զգուշացրել է, որ այդ հարցը չլուծելը կարող է նոր պատերազմ հրահրել Ադրբեջանի հետ: Նա նաև պաշտպանել է բոլոր տրանսպորտային և հաղորդակցման ուղիների բացումը, այդ թվում՝ «Trump Route for International Peace and Prosperity» (TRIPP) նախագիծը: Հայաստանի վարչապետը նշել է, որ Թուրքմենստանում Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ վերջերս ունեցած շփումներից հետո նախնական տպավորություն է ունեցել այդ առաջարկների իրականացման հնարավորության մասին։

Նշենք, որ անկլավների հարցը նաև ռազմավարական նշանակություն ունի: Հայաստանը Իրանի հետ կապող ճանապարհն անցնում է Արարատի մարզի Տիգրանաշեն (Ադրբեջանում հայտնի է որպես Քարքի) գյուղով, իսկ դեպի վրացական սահման տանող ճանապարհը անցնում է Տավուշի մարզի նախկին անկլավներով: Հենց այդ պատճառով էլ, ըստ հայկական աղբյուրների, շատ փորձագետներ զգուշացրել են նման փոխանակման վտանգների մասին:

ՄԳԻՄՕ-ի միջազգային հետազոտությունների ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող Նիկոլայ Սիլաևը vfokuse.mail.ru-ին բացատրել է, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև վեճը քառակուսի կիլոմետրերի քանակի մասին չէ, այլ այն մասին, թե ինչպես և որտեղ պետք է գծվի սահմանագիծը։ Անկլավները գյուղեր են, որոնք օրինականորեն պատկանում են Ադրբեջանին, բայց 1990-ական թվականներից ի վեր արդյունավետորեն վերահսկվում են Հայաստանի կողմից: Նաև Հայաստանը Ադրբեջանում ունի էքսկլավ՝ Արծվաշեն գյուղը, որը 1992 թվականից գտնվում է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ: Սիլաևի խոսքով պատմականորեն այդ տարածքները «կտրված» էին, թուրքերի և հայերի միջև հստակ էթնիկ սահմաններ չկային: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո երկու հանրապետություններն էլ դարձան մոնոէթնիկ՝ փոխադարձ վտարումների և էթնիկ զտումների արդյունքում: Ադրբեջանցիները գործնականում վտարվեցին Հայաստանից, իսկ հայերը Նախիջևանից և Ադրբեջանի այլ շրջաններից, բացատրել է քաղաքագետը:

Այժմ Փաշինյանը պատրաստ է վիճելի տարածքները զիջել Ադրբեջանին, չնայած Հայաստանում շատերը նման որոշումը համարում են ազգային շահերի դավաճանություն: Երբ 2024 թվականին Երևանը Բաքվին վերադարձրեց չորս գյուղ, Երևանում բողոքի ցույցեր սկսվեցին պահանջելով Փաշինյանի հրաժարականը: Ընդդիմությունը նրան մեղադրեց տարածքները հանձնելու մեջ՝ միաժամանակ չապահովելով ադրբեջանական զորքերի դուրսբերումը հայկական հողերից։ «Այժմ կողմերը վիճում են այն մասին, թե ո՞ւմ պետք է պատկանեն այն գյուղերը, որոնք Խորհրդային Միության փլուզման պահին օրինականորեն մնացել էին նախկին Ադրբեջանական ԽՍՀ տարածքում, բայց էթնիկապես հայկական էին, և հակառակը», - բացատրել է փորձագետը։ Քաղաքագետը հիշեցրել է, որ Ադրբեջանը պնդում է, որ Հայաստանը հեռացնի բոլոր տարածքային պահանջները իր Սահմանադրությունից, ինչը Բաքուն մեկնաբանում է որպես ադրբեջանական հողերի նկատմամբ ոտնձգություն։ Մինչև դա չլինի խաղաղության համաձայնագիրը կմնա անորոշության մեջ։ Ավելին, Հայաստանում Սահմանադրության փոփոխությունը պահանջում է ժողովրդական քվեարկություն, իսկ Փաշինյանին դրա համար անհրաժեշտ աջակցությունը չունի։ «Նրա «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը ստացել է ձայների 50%-ից պակաս՝ մոտ 49.8%։ Նման բազայի դեպքում սահմանադրական հանրաքվեի գնալը նշանակում է պարտություն։ Ընդդիմությունը, որն արդեն իսկ տարածքային զիջումները անվանում է դավաճանություն, կմոբիլիզացվի և կխաթարի ցանկացած փոփոխություն», - եզրափակել է Սիլաևը։ Քաղաքագետը կարծիք է հայտնել, որ հենց այդ պատճառով է Փաշինյանը փորձում հարցը լուծել մաս-մաս՝ տարածքային փոխանակումների և անկլավների շուրջ լարվածության թուլացման միջոցով, որպեսզի հնարավոր սահմանադրական հանրաքվեի ժամանակ ընդդիմությունն ավելի քիչ փաստարկներ ունենա։

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը

www.1or.am