Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ … ֆրիմասոններ գաղտնի կազմակերպություն

Ֆրիմասոնությունը կամ որմնադրությունը պատմականորեն ձևավորված եղբայրական և բարեգործական կազմակերպությունների համակարգ է։ Այն հաճախ անվանում են «գաղտնի կազմակերպություն», սակայն ավելի ճշգրիտ է ասել փակ անդամակցությամբ կազմակերպություն, որն ունի գաղտնի կամ մասնավոր ծեսերի և խորհրդանիշների ավանդույթ։ Ժամանակակից շատ մասոնական կառույցներ բացահայտ են գործում, ունեն կայքեր, հանրային միջոցառումներ և բարեգործական ծրագրեր։ 

Ֆրիմասոնության հեռավոր արմատները կապվում են միջնադարյան քարագործների և շինարարական գիլդիաների ավանդույթների հետ։ Քարագործներն օգտագործում էին հատուկ նշաններ, բառեր և բռնումներ՝ իրենց մասնագիտական կարգավիճակը ճանաչելու համար։ Հետագայում այդ մասնագիտական խորհրդանիշները վերածվեցին բարոյական և փիլիսոփայական այլաբանությունների։ Սակայն պետք է տարբերել միջնադարյան քարագործների կազմակերպությունները և ժամանակակից «սպեկուլյատիվ» ֆրիմասոնությունը: Վերջինիս ձևավորման հստակ փուլը սկսվում է հիմնականում XVII–XVIII դարերում։

Ժամանակակից կազմակերպված ֆրիմասոնության պատմության ամենակարևոր ամսաթիվը 1717 թվականի հունիսի 24-ն է։ Այդ օրը Լոնդոնում գործող չորս օթյակներ հավաքվեցին Goose and Gridiron պանդոկում և ստեղծեցին Անգլիայի Մեծ Օթյակը։ Առաջին Մեծ Վարպետ ընտրվեց Էնթոնի Սեյերը։ Այդ կառույցը հետագայում դարձավ ներկայիս Միացյալ Անգլիայի Մեծ Օթյակի (UGLE) պատմական նախորդը։ Մեկ այլ կարևոր տարեթիվ է 1723 թվականը, երբ հրապարակվեց Ջեյմս Անդերսոնի կազմած Constitutions of the Free-Masons գիրքը, որը սահմանում էր կազմակերպության կանոնները և պարունակում էր գաղափարներ, որոնք կապված էին կրոնական հանդուրժողականության, անձնական կատարելագործման, կրթության և արժանիքների վրա հիմնված առաջխաղացման հետ։ Գիրքը հետագայում մեծ ազդեցություն ունեցավ ֆրիմասոնության տարածման վրա Եվրոպայում և Ամերիկայում։ Ավանդական ֆրիմասոնության հիմնական աստիճաններն են  աշակերտը, ենթավարպետը և վարպետը (Master Mason): Ֆրիմասոնական հիմնական միավորը օթյակն է (Lodge)։ Մի քանի օթյակներ կարող են ենթարկվել տվյալ երկրի կամ տարածքի Մեծ Օթյակին։

«Mason» բառը անգլերենում նշանակում է քարագործ։ Քարերի մշակման գործընթացը դարձել է մարդու բարոյական կատարելագործման խորհրդանիշ․ «կոպիտ քարը» խորհրդանշականորեն վերածվում է «կատարյալ քարի»։ Կարկինն ու անկյունակը նրանց ամենահայտնի խորհրդանիշներից են, որոնք սովորաբար մեկնաբանվում են որպես կարգապահության, հավասարակշռության և բարոյական վարքի խորհրդանշական պատկերներ։ 

Ֆրիմասոնությունը մեկ միասնական համաշխարհային կազմակերպություն չէ: Չկա մեկ կենտրոնական «համաշխարհային Մեծ Օթյակ», որը ղեկավարում է բոլոր մասոններին, տարբեր երկրներում գործում են առանձին Մեծ Օթյակներ, որոնց միջև կարող են լինել պաշտոնական ճանաչման կամ եղբայրական հարաբերություններ։ Կախված տվյալ Մեծ Օթյակից անդամների նկատմամբ կրոնական պահանջները տարբեր են, անդամակցության պայմաններից մեկը Գերագույն Էակի նկատմամբ հավատն է, սակայն կոնկրետ կրոն պարտադիր չէ։ Ֆրիմասոնությունը ներկայումս էլ շարունակում է գոյություն ունենալ աշխարհի բազմաթիվ երկրներում։ Ժամանակակից ֆրիմասոնական կազմակերպությունները մեծ ուշադրություն են դարձնում նաև բարեգործությանը, համայնքային աշխատանքին և սոցիալական ծրագրերին։ 

Հայաստանում ֆրիմասոնության պատմությունն ունի երկար և բազմաշերտ պատմություն, որը կապված է նաև հայկական սփյուռքի հետ։ Հայաստանի Մեծ Օթյակի պաշտոնական պատմական նյութերի համաձայն հայկական ծագմամբ մասոնության վաղ հիշատակումներից մեկը վերաբերում է Դոկտոր Դիոնիսիուս Մանասեին։ Նա 1760-ականներին նշանակվել էր «Armenia» տարածքի համար Provincial Grand Master անգլիական մասոնական կառույցի շրջանակում։ 

Հայկական վաճառականների և համայնքների միջոցով մասոնական կապեր են ձևավորվել նաև Հնդկաստանում և այլ վայրերում։ Ժամանակակից Հայաստանի ամենակարևոր իրադարձությունը տեղի է ունեցել 2002 թվականին, երբ Երևանում պաշտոնապես հիմնադրվել և օծվել է Հայաստանի Մեծ Օթյակը (Grand Lodge of Armenia)։ Դրա ստեղծմանը մասնակցել են Ֆրանսիայի Ազգային Մեծ Օթյակը, Վաշինգտոնի Շրջանի Մեծ Օթյակը և Ռուսաստանի Մեծ Օթյակը: Այդ կառույցի

ներկայիս պաշտոնական կայքը նշում է, որ կառույցը շարունակում է գործել և ունի հարաբերություններ աշխարհի 200-ից ավելի Մեծ Օթյակների հետ։ Միաժամանակ պետք է զգուշությամբ վերաբերվել համացանցում տարածվող այն պնդումներին, թե «մասոնները գաղտնի ղեկավարում են Հայաստանը» կամ Հայաստանի պետական կառույցները։ Նման ընդհանուր պնդումները ինքնին փաստ չեն և պահանջում են առանձին, կոնկրետ ապացույցներ։

Կ.Խաչիկյան