Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ … հնդկաձավար

Ի՞նչ եք կարծում, ամենո՞ւր են հնդկաձավար ուտում։ Դուք սխալվում եք։ Հնդկացորենի շիլան մեզ համար նույնքան սովորական և համեղ ուտեստ է, որքան և անսովոր է ԱՄՆ-ի կամ Արևմտյան Եվրոպայի բնակչի համար։ Ինչու՞ է դա այդպես, չէ որ որ մյուս հացահատիկները՝ կորեկն ու բրինձը, արևմուտքում ուտում են նույն ախորժակով, ինչ մեզ մոտ։

Հակիրճ, ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում հնդկաձավարի ոչ ժողովրդականության պատճառները հետևյալն են.

- բույսի քմահաճությունը,

-ցածր բերքատվությունը համեմատած հանրաճանաչ և պահանջարկ ունեցող հացահատիկային ապրանքների հետ,

-տեղական խոհարարական մշակույթներում հնդկաձավարի ճաշատեսակների պակասը:

Ստացվում է արատավոր շրջան։ Հնդկաձավար չի աճեցվում, քանի որ օգտավետ կուլտուրա չէ։ Նրանք, ովքեր կարող էին այն ուտել, պարզապես կյանքում երբեք հնդկաձավար չեն փորձել, քանի որ այն չի աճեցվում և պարզապես անհնար է այն գնել:

Հնդկաձավարի հայրենիքը հարավային Չինաստանն է, մասնավորապես Յունան նահանգի Հիմալայների ստորոտում գտնվող լեռնային շրջանները: Հնդկաձավարը մշակության մեջ է մտցվել ավելի քան 5 հազար տարի առաջ, և այդ բույսի մշակմովի տարատեսակի ստեղծումը տեղի է ունեցել ավելի բարձր լեռնային շրջաններում, քան հացահատիկային այլ մշակաբույսերի դեպքում:

Մ.թ.ա. 15-րդ դարում  հնդկաձավարը թափանցել է Կորեա և Ճապոնիա, այնուհետև Կենտրոնական Ասիայի, Մերձավոր Արևելքի և Կովկասի երկրներ։ Եվրոպական շատ երկրներում այն ​​հայտնվել է, ըստ երևույթին, թաթար-մոնղոլական արշավանքի ժամանակ, քանի որ այն կոչվում է նաև «թաթարական» բույս: 14-րդ դարում այն հասել է Լեհաստան, 15-րդ դարում Գերմանիա, 16-րդ դարում Հյուսիսային Իտալիա, իսկ 17-րդ դարում Շվեյցարիա։ Բրիտանիայում այդ «սև հացահատիկը» (ֆրանսիական blé noir) դարձել է հիմնական մթերքներից մեկը: Հետագայում լեգենդ է առաջացել, որ հնդկաձավարի սերը բրետանների մեջ սերմանել է նրանց վերջին տիրակալը 16-րդ դարում։ Նորմանդիայում հնդկաձավարը կոչվում էր «հարյուրօրյա բույս», քանի որ բերքը ստացվում էր ցանքից երեք ամիս հետո։ Հնդկաձավարը անգլիացի գաղութարարների կողմից Հյուսիսային Ամերիկայում մշակված առաջին մշակաբույսերից մեկն է եղել:

20-րդ դարում ԱՄՆ-ում, Կանադայում և մի շարք այլ արևմտյան երկրներում հնդկաձավարի ժողովրդականությունը նվազել է։ Այսպես, ԱՄՆ-ում հնդկաձավարի (և հիմնականում անասնակերի սորտերի) զբաղեցրած տարածքը 1918 թվականի 400000 հեկտարից իջել է 1964 թվականին հասել է 20000 հա-ի (այսինքն նվազել է 20 անգամ)։ Ֆրանսիայում հնդկացորենի դաշտերի տարածքը 19-րդ դարի 700,000 հեկտարից (երբ Ֆրանսիան այդ ցուցանիշով զիջում էր միայն Ռուսական կայսրությանը) նվազել է մինչև 30,000 հեկտարի: Դա պայմանավորված է նրանով, որ նախկինում հնդկաձավարը ցանում էին աղքատ հողերում, որտեղ սննդանյութերի պակասի պատճառով հացահատիկայիններից կարելի էր աճեցնել միայն տարեկան: Հիմա այդ դաշտերում ժամանակակից պարարտանյութերի տարածմամբ հնարավոր է դարձել մշակել ցորեն, եգիպտացորեն և գարի, մշակաբույսեր, որոնք ավելի շատ պահանջարկ ունեն արևմտյան երկրների սննդի արդյունաբերության կողմից։ Այնուամենայնիվ, 1960-ականներից հետո արևմտյան աշխարհում հնդկաձավարի ժողովրդականությունը նկատելիորեն աճել է, բայց այն դեռ շատ է հետ մնում հետխորհրդային տարածքի երկրներից: Օրինակ Ռուսաստանում 2022 թվականին արտադրվել է հնդկաձավարի համաշխարհային բերքի 54%-ը։ 

Հինդուիզմում կան տոներ (Մահաշիվրատրի, Նավարատրի, Ջանմաշտամի), երբ թույլատրվում է միայն հնդկաձավարով կերակրատեսակներ: Արևելյան սլավոնների ժողովրդական օրացույցում կա մի օր, որը կոչվում է «Հնդկացորեն Ակուլինա»: Անունը կապված է Սուրբ Ակուլինայի հետ, ով համարվում էր հնդկաձավարի բերքահավաքի հովանավորն ու աջակիցը:

Կ.Խաչիկյան