Հայաստանը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցուցակներում. ուսումնասիրում ենք երկրի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտները
ՄՇԱԿՈՒՅԹ
Travel.by-ն գրում է, որ Հայաստանն Անդրկովկասի փոքրիկ, բայց շատ գեղեցիկ և հնագույն երկիր է։ Այն հայտնի է կոնյակով և գինեգործությամբ, հիասքանչ բնությամբ, ազգային համեղ խոհանոցով, ինչպես նաև բնակիչների հյուրընկալությամբ ու սրտացավությամբ։ Սակայն երկրի մեկ այլ արժեք է նրա հարուստ պատմամշակութային ժառանգությունը: Հայաստանն ունի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մեծ արժեք ներկայացնող երեք վայրեր, որոնց կծանոթանանք ստորև։
Հաղպատի և Սանահինի վանքերը
Հայաստանն առաջին երկիրն է, որը պաշտոնապես ընդունել է քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն։ Դա տեղի է ունեցել դեռևս 301 թվականին։ Եվ զարմանալի չէ, որ նրա տարածքում պահպանվել են հսկայական քանակությամբ հնագույն վանքեր և եկեղեցիներ, որոնցից շատերը ներառված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի նյութական ժառանգության ցուցակներում։
Իսկ առաջին նման օբյեկտը Սանահինի և Հաղպատի վանական համալիրներն են։ Երկուսն էլ հիմնադրվել են 10-րդ դարի երկրորդ կեսին Բագրատունյաց թագավորական տոհմից Աշոտ Գ Ողորմածի հրամանով և գտնվում են Լոռու մարզում։ Վանքերը մարմնավորում են հայկական ճարտարապետության ավանդույթները և տպավորվում են ձևերի խստությամբ և միևնույն ժամանակ ներդաշնակությամբ։
Առաջինը հայտնվել է Սանահինը և արագ դարձել Հայաստանի մշակութային խոշոր կենտրոնը։ Ունեցել է գրադարան, ակադեմիա և գրասենյակ՝ ձեռագրերի ընդօրինակման արհեստանոց։ Բազմիցս ենթարկվել է հարձակման՝ սկզբում թուրք-սելջուկների, ապա պարսիկների, իսկ վերջում մոնղոլների կողմից։ Նրանց կողմից ավերված շինությունները վերականգնվել են, սակայն տաճարների ներքին հարդարանքն այլեւս հնարավոր չի եղել վերակենդանացնել։ Սանահինի համալիրը գտնվում է լեռնային սարահարթի վրա՝ 1000 մետր բարձրության վրա։ Այն ներառում է Սուրբ Աստվածածին և Ամենափրկիչ եկեղեցիները, ինչպես նաև գավիթները, մատուռը, զանգակատունը և գրադարանը։ Իսկ տարածքում պահպանվել են շուրջ 50 խաչքարեր՝ խաչի պատկերով քարե կոթողներ։
Հաղպատի վանքը ևս եղել է լուսավորության և մշակույթի նշանակալի կենտրոն։ Այսօր այստեղ կարելի է տեսնել Նշան եկեղեցին, տապանաքարերով թաղածածկ պատկերասրահը, զանգակատունը, սեղանատունը, 13-րդ դարի մատուռը և գեղարվեստական ձևավորված աղբյուրը։
Էջմիածնի տաճարները և Զվարթնոցի հնավայրը
Վաղարշապատի (Էջմիածին) Մայր տաճարը Հայաստանի առաքելական եկեղեցու գլխավոր տաճարն է։ Բացի այդ, այն աշխարհի հնագույն քրիստոնեական եկեղեցիներից է, հիմնադրվել է 4-րդ դարի սկզբին՝ քրիստոնեությունը պետական կրոն ճանաչելուց անմիջապես հետո։ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչն է համարվում նրա հիմնադիրը։ Նախկինում տաճարի տեղում եղել է հեթանոսական տաճար նվիրված Արտեմիս աստվածուհուն։
Տաճարը սկզբում ուղղանկյուն է եղել, հետագայում վերակառուցվել է խաչաձև գմբեթի։ Հետագա դարերում դրան ավելացվել են ռոտոնդաներ, սրբարաններ, զանգակատուն և այլ կառույցներ։ 18-րդ դարում տաճարում բացվել է փոքրիկ թանգարան, որտեղ պահվում էին հայկական եկեղեցական արվեստի առարկաներ։
Մայր տաճարն ունի քրիստոնեական կարևոր մասունքներ՝ սուրբ Ստեփանոսի մասունքները, Նոյան տապանի մի կտոր։ Իսկ գլխավոր սրբավայրը Լոնգինի նիզակն է, որը հայտնի է նաև որպես Ճակատագրի նիզակ։ Ըստ Ավետարանի՝ հռոմեացի զինվոր Լոնգինոս Հարյուրապետը նիզակով վերջին վերքն է հասցրել խաչված Քրիստոսին, և նրա նիզակը պահվում է տաճարում։ Սակայն Վատիկանում, Վիեննայում և Կրակովում ևս կան նման նիզակներ, որոնք հավակնում են «առաջինը լինելու» կոչմանը։
Բացի տաճարից, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում նույն վայրում ընդգրկված են երկու եկեղեցիներ՝ Սուրբ Գայանե և Սուրբ Հռիփսիմե: Գայանեն և Հռիփսիմեն վաղ քրիստոնեական նահատակներ են, և նրանց մահվան ենթադրյալ վայրում տաճարներ են կառուցվել։
Իսկ Էջմիածնից ոչ հեռու երևում են Զվարթնոց տաճարի (թարգմանաբար «զգոն հրեշտակների տաճար») ավերակները։ Այն կառուցվել է 7-րդ դարի կեսերին, ենթադրաբար, հեթանոսական տաճարի տեղում, որը նվիրված էր եղել Տիր աստծուն։
Զվարթնոցը ավերվել է 10-րդ դարում տեղի ունեցած երկրաշարժից, սակայն անգամ նրա ավերակները զարմանալի տեսք ունեն։
Գեղարդի վանքը և վերին Ազատ գետը
Երեւանից 40 կիլոմետր հեռավորության վրա՝ Գողթ գետի (Ազատի վտակ) կիրճում կա վաղ քրիստոնեության մեկ այլ հուշարձան։ Գեղարդի վանքը հիմնադրվել է 4-րդ դարի սկզբին։ Ամբողջական անվանումն է Գեղարդավանք, թարգմանաբար՝ «Նիզակի վանք»։ Խոսքը վերաբերում է նույն Լոնգինի նիզակին, որը ժամանակին պահվում էր այդ վանքում։ Վանական համալիրը մի քանի անգամ տուժել է արաբների արշավանքներից, որոնք թալանել են նրա արժեքավոր իրերը և տուժել է նաև երկրաշարժերից։ Բայց այսօր այն վերականգնվել և հռչակ է ձեռք բերել քարանձավային տաճարների շնորհիվ, որոնք հայկական միջնադարյան ճարտարապետության գլուխգործոցներ են։ Ի դեպ, տեղի քարանձավային խցերից մեկում ապրել է 13-րդ դարի հայ պատմիչ, գրագիր Մխիթար Երևանցին։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի տարածքը, բացի վանական համալիրից, ներառում է Ազատ գետի վերին հոսանքը և Գառնիի կիրճը, որի կողքին գտնվում է Գեղարդը։ Սրանք արդեն ոչ թե տեխնածին հուշարձաններ են, այլ հենց բնության կողմից ստեղծված, և այս վայրը շատ սիրված է Հայաստանում զբոսաշրջիկների շրջանում։
Ինչո՞ւ է դա հետաքրքիր: Կիրճի երկայնքով դուք կարող եք տեսնել բազմաթիվ չորս, հինգ և վեցակողմ բազալտե սյուներ, որոնք ձևավորվել են ժայթքումների ժամանակ հրաբխային հոսքերից: Սյուների բարձրությունը հասնում է 50 մետրի, և դրանց հստակ ձևը նույնիսկ կասկածի տեղիք է տալիս, որ դա բնության ստեղծագործությունն է, այլ ոչ թե մարդկանց։ Սյուները հիշեցնում են երգեհոնային երաժշտական գործիքի խողովակները, ուստի այդ վայրը պոետիկորեն կոչվում է նաև «քարերի սիմֆոնիա»։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
