Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ … կարտոֆիլ ֆրի

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ 30 January, 2022 0:34

Ֆրի ուտեստը կամ կարտոֆիլ ֆրին (ֆրաանսերեն pommes de terre-«կարտոֆիլ» և frites-«տապակած») կարտոֆիլի խորանարդիկային շերտեր են, որոնք տապակվում են մեծ քանակությամբ բուսական կամ կենդանական յուղի մեջ: Ըստ բաղադրատոմսի դրանք պատրաստվում են ֆրիի համար նախատեսված սարքերի՝ ֆրիտյուրնիցաների մեջ, սակայն կարող են պատրաստել նաև գազօջախի վրա: Կարտոֆիլ ֆրին հանրահայտ ուտեստ ու նաև արագ սննդի տեսակ է, այն շատ է պատրաստվում McDonald’s, Burger King, KFC և այլում։ Միացյալ Նահանգներում կարտոֆիլ ֆրին հայտնի է որպես «կարտոֆիլ ֆրանսիական ձևով» կամ պարզապես ֆրի, Ֆինլանդիայում կոչվում է Ranskalaiset perunat, իսկ Մեծ Բրիտանիայում, Իռլանդիայում և Իսրայելում ուղղակի չիպս: Ֆրին լինում է փափուկ կամ խռթխռթան: Այն համարվում է նաև նախաճաշ: Ֆրի կարտոֆիլի առաջացման մի քանի վարկածներ կան: Օրինակ ՝ անգլախոս երկրներում այս ուտեստը կոչվում է ֆրի ֆրանսիական ձևով՝ ֆրի կամ «French Fries»: Սակայն այն Ֆրանսիայում չի հորինվել: Համարվում է, որ նման ուտեստ առաջին անգամ պատրաստել են 17-րդ դարի վերջին Բելգիայում: Ըստ Բելգիայի բնակիչների ֆրի կարտոֆիլը, կամ ինչպես իրենք են անվանում այն՝ «ֆրիտը», հանդիսանում է բելգիական ազգային խոհանոցի ամենասիրելի ուտեստներից մեկը, և առաջին անգամ պատրաստվել է Լիեժ քաղաքի մերձակայքում գտնվող Մեյուս հովտում: Այդ հովտի բնակիչները հաճախ էին տեղի գետից բռնած ձկներ տապակում: Ընդ որում այն նախ կտրտում էին շերտերով, ապա մեծ քանակությամբ յուղով տապակում: Իսկ ձմռանը, երբ գետը սառում էր և ձուկ չէր լինում, հովտի բնակիչները ստիպված էին լինում չճաշակել իրենց սիրելի ուտեստը, և այդ ժամանակ բելգիացիների մոտ գաղափար է ծնվում ձկների փոխարեն կարտոֆիլ տապակել: Իսկ «Ֆրիտ» անունը ծագել է Ֆրիտ անունով տեղացի ձեռներեց բելգիացու անունից, որը 1861 թվականին առաջին անգամ սկսել է վաճառել յուղի մեջ տապակած կարտոֆիլի կտորներ: Այնուամենայնիվ որտեղից է ստացվեց «կարտոֆիլ ֆրանսիական ձևով» անվանումը: Դա տեղի է ունեցել ճակատագրական սխալի պատճառով: Բանն այն է, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ամերիկացի զինվորներն առաջին անգամ համտեսել են այդ անսովոր ուտեստը իրենց բելգիացի դաշնակիցների շնորհիվ, իսկ այդ զինվորների մեծ մասը ծնունդով Բելգիայի ֆրանսախոս մասից էին և հենց այդտեղից էլ կարտոֆիլին ավելացվել են «ֆրանսիական» բառը, քանի որ ամերիկացիները չէին կարող իմանալ, որ իրենց կարտոֆիլ հյուրասիրում են ընդամենը ֆրանսախոս բելգիացիները: Ֆրի կարտոֆիլի պատմությունը դրանով չի ավարտվում: ֆրի կարտոֆիլը հանրահայտ դառնալու երկրորդ հնարավորությունը ստացել է անցյալ դարի կեսերին երկաթուղու հետ կապված: Գնացքը, որով Փարիզ էր ժամանելու մի կարևոր քաղաքական գործիչ՝ ուշանում էր, և պաշտոնական ընթրիքը սպասարկող խոհարարները ստիպված են եղել արդեն տապակված կարտոֆիլը երկրորդ անգամ տապակել: Արդյունքում կարտոֆիլը դարձել է ավելի փխրուն և համեղ, պարզվել է, որ կարտոֆիլ պատրաստելու ամենաբարձրաճաշակ ձևը այն ձիթայուղով կրկնակի տապակելն է: Ներկայումս կարտոֆիլ ֆրիի մասին խոսելիս պետք չէ խանդավառվել: Բանն այն է, որ կարտոֆիլի ինտենսիվ աճեցման ժամանակ քիմիական հավելումներ (թունաքիմիկատներ և տարբեր խթանիչներ) են օգտագործվում: Բացի դա ֆրի կարտոֆիլ ստանալու համար իրականացվում է կարտոֆիլի նախնական մշակում և սառեցում, ապա տապակում բազմակի անգամներ օգտագործված յուղի մեջ: Այս ամենը ոչ միայն բացասաբար է անդրադառնում կարտոֆիլի համային որակների վրա, այլ նաև կարող է վտանգել առողջությունը: