Ժողովրդավարություն, որ տանում է ճահիճ
ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ
Հայաստանի պետական պարտքն օր օրի ավելանում է։ Այն արդեն մոտեցել է 9 մլրդ դոլարին։ Միայն այս տարվա առաջին կեսին պետական պարտքն ավելացել է շուրջ 901 մլն դոլարով։ Հունիսի վերջի դրությամբ այն կազմել է 8 մլրդ 869 մլն դոլար։ Վեց ամսվա ընթացքում պարտքն աճել է ավելի քան 11 տոկոսով։ Հայաստանում այսօր արտաքին պարտքն ավելի արագ է աճում քան՝ տնտեսությանը։ Ինչպես հայտնի է, առաջին եռամսյակում Հայաստանում արձանագրվել է 3,3 տոկոս տնտեսական անկում։ Երկրորդ եռամսյակի ցուցանիշը դեռևս հայտնի չէ։ Հայտնի է միայն, որ 5 ամիսների տվյալներով, տնտեսական ակտիվության աճը եղել է 4,3 տոկոս, ինչը շատ ավելի ցածր է, քան պարտքի աճը։
Տնտեսության նկատմամբ պարտքի արագ աճը հանգեցնում է պարտքի ցուցանիշների վատացման։ Այն, ինչին մենք բախվել ենք հատկապես վերջին 2 տարվա ընթացքում։
Հիշեցնենք, որ 2020թ. տվյալներով՝ կառավարության պարտքը հասել է ՀՆԱ 63,5 տոկոսին։ Պարտք-ՀՆԱ հարաբերակցությունը գնալով վատանում է։ Դրա հիմնական պատճառը նախ այն է, որ պարտքը արագ է աճում, հետո էլ՝ տնտեսությունը շատ դանդաղ է զարգանում։ Անցած տարի ունեցանք պարտքի գրեթե 9 տոկոսանոց աճ և համախառն ներքին արդյունքի 7,4 տոկոսանոց նվազում։ Մասնագետների կանխատեսումներով, այս տարի ևս ՀՆԱ աճի տեմպն ավելի ցածր կլինի, քան պարտքինը։
Միջազգային կազմակերպությունների ամենալավատեսական գնահատումները ցույց են տալիս, որ Հայաստանի ՀՆԱ-ն 2021թ. կարող է աճել առավելագույնը 4-4,5 տոկոսով։ Այս պահին արդեն պարտքի աճը 2-3 անգամ ավելի բարձր է այդ գնահատականից։ Առաջիկայում այն կարող է փոխվել, սակայն կտրուկ բարելավում չի սպասվում։ Դա նշանակում է, որ պարտք-ՀՆԱ հարաբերակցության բացասական միտումները կշարունակեն խորանալ։ Թե այն մինչև ո՞ւր կհասնի, կարող ենք տեսնել միայն տարեվերջին։ Անցած տարվա տնտեսական անկումից հետո դեռևս տնտեսությունը չի վերականգնվել և սպասել, որ տարեվերջին կարող ենք հասնել 2019 թվականի մակարդակին սպասելի չէ։ Մեկուկես տարվա ընթացքում մեր երկրի պետական պարտքը ավելացել է ևս 1 մլրդ 548 մլն դոլարով։ Աճը հասնում է 21 տոկոսի։ Սա պարտքի ագրեսիվ ավելացում է, որն էլ հանգեցրել է պարտքի ցուցանիշների կտրուկ վատացման։ Վերջին 2 տարիներին կառավարության պարտքային պարտավորություններն ավելի արագ են աճել, քան ընդհանուր պարտքը։ Ընդհանուր պարտքն ավելացել է 1 մլրդ 548 մլն դոլարով, կառավարության պարտքը՝ 1 մլրդ 570 միլիոնով։
Պարտքի աճը մի փոքր զսպվել է Կենտրոնական բանկի պարտավորությունների կրճատման արդյունքում։ Թեև ԿԲ բաժինը պարտքի մեջ մեծ չէ։ Այն կազմում է ընդամենը 468 մլն դոլար։ Մնացածը կառավարության պարտավորություններն են, որոնք սպասարկվում են պետական բյուջեի հաշվին։ Կառավարության պարտքի մեծ մասը արտաքին պարտավորություններն են, որոնք հասնում են 6 մլրդ 209 մլն դոլարի։ Արտաքին պարտավորությունների մեջ այս տարի կտրուկ ավելացել են ոչ ռեզիդենտների կողմից ձեռք բերված արտարժութային պարտատոմսերի դիմաց ներգրավված պարտքերը։ 6,2 միլիարդից 1,6 միլիարդն այդ պարտքն է։ Ներքին պարտքը կառավարությունը հասցրել է գրեթե 2,2 մլրդ դոլարի։ Այս տարվա առաջին 6 ամսում այն ավելացել է շուրջ 235 մլն դոլարով։ Մեր պարտքը հասել է այնպիսի մակարդակի, որ պարտադրում է կանխարգելիչ քայլեր անել՝ այն նվազեցնելու ուղղությամբ։ Պարտադրանքը գալիս է ոչ միայն գործող օրենքից, այլև դրսից. միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունները թելադրում են իրենց պահանջները։ Դրանք արտահայտվում են, մասնավորապես, հարկային օրենսդրության պայմանների խստացման, տնտեսության ու հասարակության վրա հարկային բեռի ավելացման ձևով։ Պարտքի այսօրվա բեռով մենք մտել ենք ռիսկային գոտի ու եթե ժամանակին չկարողանանք փոխել պարտք-ՀՆԱ հարաբերակցությունը, կարող ենք շատ ավելի լուրջ խնդիրներ ունենալ։ Դա մեծապես կախված կլինի տնտեսական զարգացման մակարդակից։ Այս իրավիճակից դուրս գալու համար մեզ պետք է ունենալ բարձր տնտեսական աճ։ Այնպիսի տնտեսական աճը, որը կգերազանցի պարտքի աճին։ Այլապես՝ շարունակելու ենք խորանալ պարտքի վտանգավոր գոտում։
Այս ամենի ֆոնին թե ինչ են մտածում կառավարության ներկայացուցիչները ոչ մեկին, հայտնի չէ։ Իշխանությունները պարտավոր են իրենց շուրջ համախմբել լավագույն մասնագետներին և ամեն գնով երկիրը դուրս հանել ստեղծված ճգնաժամային իրավիճակից, սակայն փոխանակ լուրջ քայլեր անելու` նրանք բարձրացնում են միայն ԱԺ պատգամավորական գործունեության հետ կապված ծախսերի համար հատկացվող գումարը՝ 50000 դրամի փոխարեն, այն դարձնելով 250000 դրամ։ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի պարալիզացման պատճառով կարող է լինել բյուջեի մուտքերի պակասորդ, քանի որ երկար տարիներ առաջատար հարկ վճարողներից մեկը հենց Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատն է և այս ամենը ևս տնտեսությունը հասցնելու է ծանրագույն վիճակի։ Տնտեսական անկման վերաբերյալ անընդհատ հնչող ահազանգերին իշխանությունները չեն արձագանքում և լռում են նաև պատկան գերատեսչությունները։ Իշխանությունների անգործության հետևանքը մենք բոլորս կրելու ենք մեզ վրա իսկ թե ով է կրելու այս ամենի պատասխանատվությունը անհայտ է։
Սոնա Գիշյան
