Մեր ռազմավարական դաշնակիցը

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 15 Նոյեմբեր, 2020 15:07

«Հայրենական» հռչակված շուրջ քառասնօրյա պատերազմում մեր կրած պարտության պատճառների ու բացթողումների մասին դեռ շատ կխոսվի ապագայում, մի բան, սակայն, ակնհայտ է նաև այսօր. ՀՀ քաղաքական իշխանությունը, ի դեմս վարչապետ Փաշինյանի, հերթական անգամ դրսևորեց իր անճարակությունը, բայց այս անգամ այն մեզՀԱՅՐԵՆԻՔարժեցավ: Ի թիվս մեր բացթողումների ու սխալների մասին տարբեր մակարդակներով արվող բազմաթիվ հարցադրումների, այսօրչի կարող շրջանցվել մի կարևոր հարց ևս. արդյո՞ք ռազմավարական էր մեր հիմնական դաշնակցի՝ ՌԴ-ի վարքագիծը հայ ժողովրդի համար բախտորոշ այս գոյամարտում: Այս հարցի պատասխանը գոնե առայժմ մեր ունեցած տեղեկությունների և, ի վերջո, հայ ժողովրդին ներկայացված կապիտուլյացիայի պայմանագրի(ըստ էության՝ դա պայմանագիր է, այլ ոչ թե հայտարարություն) ձևավորման հարցում ՌԴ-ի իշխանությունների դերակատարության տեսանկյունից միանշանակ չէ: Եթե ճիշտ է, որ մեր բանակն այլևս չէր կարող շարունակել պատերազմը, և օր առաջ պատերազմը կանգնեցնելը հրամայական անհրաժեշտություն էր, ուրեմն կապիտուլյացիայի պայմանագրով մեզ տրվողի համար պարտական ենք մեր ռազմավարական դաշնակցին:Անկախ ամեն ինչից, կասկածից վեր է, որ հայկական զորամասերը մարտնչել են անձնուրացաբար, որ հայ զորավարն ու զինվորը այս պատերազմում ևս, ինչպես և նախորդ պատերազմներում, դրսևորել են հանդուգն քաջության բազում օրինակներ: Այնպիսի քաջության օրինակներ, որպիսիք հազվադեպ են հանդիպում համաշխարհային ռազմարվեստի պատմությն մեջ: Ուստի հայտնի արտահայտությունը վստահորեն կարող ենք վերաձևակերպել հետևյալ կերպ. պատերազմում պարտվել է հայոց պետությունը և ոչ թե հայկական բանակը:

Այստեղ մեր նպատակից դուրս է անդրադառնալ ՀՀ իշխանությունների ապաշնորհության հարցին, մասնավորապես՝ անցած երկուսուկես տարում հայ-ռուսական միջպետական հարաբերություններում նրանց դրսևորած տղայական պահվածքին: Դա առանձին զրույցի թեմա է:
Ռուսական քաղաքական վերնախավը չէր կարող չիմանալ, որ արդեն շուրջ երեք հարյուր տարի՝ Իսրայել Օրու և Դավիթ Բեկի ժամանակներից սկսած (17-րդ դարի վերջ և 18-ի սկիզբ) հայ ժողովրդի հայացքը ուղղված է եղբայրական Ռուսաստանին և այսօր էլ շարունակում է մնալ ուղղված, անկախ ժամանակ առ ժամանակ ծագող անցողակի խնդիրներից,որ հայ ժողովուրդը Ռուսական կայսրության բնական դաշնակիցը, եթե կուզեք՝ նրա սահմանապահ միջնաբերդնէ Հարավային Կովկասում, և այդ դաշնակցի դիրքերի թուլացումը նաև Ռուսական կայսրության դիրքերի թուլացում է:Էլ չենք խոսում այն մասին, որ այդ դաշնակիցը՝ հայ ժողովուրդը, ունեցել է հազարամյակներիպետականության պատմություն, այդ թվում՝ ստեղծել է հին աշխարհի աշխարհակալ տերություններից մեկը՝ Տիգրան Մեծի կայսրությունը, բայց որի ազգային-պետական հետաքրքրությունների շրջանակը վաղուց դուրս չի գալիս իր պատմական հայրենիքի սահմաններից ու տարածքային հավակնություններ չի դրսևորում հարևանների նկատմամբ: Իհարկե, հասկանում ենք, որ այս խոսքերը դուրս են այսպես կոչված «ռեալ պոլիտիկի» տրամաբանությունից, հետևաբար քաղաքական հաշվարկների տեսանկյունիցորևէ արժեք չունեն: Բայց դրանք արժեք ունեն հայ ժողովրդի համար և աստիճանաբար կարող է մեզ հարկադրեն վերանայել արդի աշխարհում կարծես թե այլևս քննություն չբռնող մեր որոշ պատկերացումներ:
Պատերազմի քառասունչորս օրերի ընթացքում ուշի ուշով հետևել ենք, թե ինչպիսի տրամադրություններ են խմորվում ՌԴ-ի քաղաքական շրջանակներում և մեդիա դաշտում: Դրանք շատ տարբեր էին ու հակասական: Բայց կար ռուս կամ ռուսաստանցի քաղաքական գործիչների, քաղաքական ու ռազմական վերլուծաբանների մի շրջանակ, որոնց տեսակետները լիովին կամ մասնակի համահունչ էին մեր ցանկություններին, իհարկե՝ հիմքում ունենալով ՌԴ-ի ռազմավարական շահը կովկասյան տարածաշրջանում: Բայց նույնիսկ այդպիսի գործիչների խոսքում երբեմն տեղ էին գտնում արտահայտություններ, որոնք չեն կարող չմտահոգել մեզ: Մասնավորապես.

1) ՌԴ-ը ինչո՞ւ պիտի օգնի Փաշինյանի կառավարությանը, որի անդամներից շատերը սորոսականներ են,

2) հայ ժողովրդի անվտանգությունը կարող է լիովին ապահովված լինել, եթե նա մտնի Ռուսաստանի կազմի մեջ: Կամ՝ ՌԴ-ի նախագահը օտար լրատվամիջոցների ներկայացուցիչների հետ ուղիղ տեսակապի ժամանակ ասում է, որ ՌԴ-ը թույլ չի տա հայ ժողովրդի նկատմամբ նոր ցեղասպանություն՝ ավելացնելով, սակայն, որ իրենք բարեկամական զգացումներ ունեն նաև ադրբեջանցի ժողովրդի նկատմամբ, և Ադրբեջանին պիտի վերադարձվեն յոթ շրջան-ները,որոնք չեն եղել ԼՂԻՄ-ի կազմում: ՌԴ նախագահը չի ասում, սակայն, թեԱրցախի հանրապետության ինչպիսի կարգավիճակ է տեսնում: Ի դեպ, կարգավիճակի հարցը անորոշ է նաև կապիտուլյացիայի պայմանագրում:

Ընդունում ենք, որ, անկախ օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պատճառներից, հայ ժողովրդին ներկայացված կապիտուլյացիայի առաջին և թերևս միակ մեղավորը ՀՀ քաղա-քական իշխանություններն են: Սակայն չենք ուզում հավատալ, որ հայ ժողովրդին ներկայացված այս նվաստացուցիչ պայմանագիրը ՌԴ-ի հետ հարաբերություններում Փաշինյանի կառավարության դրսևորած խակ վարքագծի պատասխանն է մեր ռազմավարական դաշնակցի կողմից, և որ ցանկության դեպքում ՌԴ-ը չէր կարող լրացուցիչ ճնշում գործադրել Թուրքիայի և Ադրբեջանի իշխանությունների վրա, որ հայ ժողովրդին ներկայացվող պայմանագիրը չլիներ կապիտուլյացիոն, հետևաբար նվաստացուցիչ: Եթե ամբողջությամբ ուժի մեջ մտնեն մեզ պարտադրված կապիտուլյացիայի դրույթները,միբան աներկբա կարող ենք արձանագրել. պայմանագիրը այս կամ այն չափով բավարարում է բոլոր կողմերին, բացի հայ ժողովրդից, հետևաբար այն չի կարող երաշխավորել երկարատև խաղաղություն տարածարջանում: Երկարաժամկետ հաշվարկում կողմերից և ոչ մեկը չի հասել իր ձգտումների առավելագույնին, բայց այդպես գրեթե չի էլ լինում: Ներկա իրավիճակում առավել ևս չէր կարող լինել: Այդ պայմանագրով՝ 1) Պուտինյան Ռուսաստանն իր վերահսկողության տակ է վերցնում տարածաշրջանային գործընթացները, այդ թվում՝ Ադրբեջանին. 2) Էրդողանական Թուրքիան հաստատվում է Ադրբեջան կոչվող պետության մեջ՝ նրա քաղաքական և տնտեսական կառավարմանը միջամտելու նկրտումներով: Հենց դրանով նա թյուրքալեզու ներքին և արտաքին լսարանների համար տաք է պահում դեպի Մեծ Թուրանիա ծավալվելու գաղափարը: Ռ. Էրդողանը տնտեսական լուրջ անկման պայմաններում գոնե առժամանակ զսպում է նաև իշ-խանության համար պայքարում իր քաղաքական մրցակիցներին. 3) Ադրբեջանը ետ է ստանում ոչ միայն «գրավյալ» յոթ շրջանները, այլև նվաճում է ԱՀ-ի համար ռազմավարական նշանակություն ունեցող Հադրութի շրջանը և Շուշի քաղաքը, որոնք մշտապես (ներառյալ ԽՍՀՄ-ի ժամանակաշրջանը) եղել են ԼՂԻՄ-ի կազմում և ԼՂՀ-ն ինքնորոշվել էդրանցով հանդերձ: Ավելին, ռուսական դիտորդական առաքելության ներկայությունը Ադրբեջանի տարածքում կարող է զսպող դեր խաղալ Թուրքիայի հավակնություններիճանապարհին, եթե վերջինը Ադրբեջանի՝ այս պահին ալիևյան խամաճիկ կլանին չեզոքացնելու և այնտեղ լիակատար տեր ու տնօրեն դառնալու փորձ անի: Վերջապես, ցամաքային կապ է հաստատվում Նախիջևանի հետ, որը քաղաքական, ռազմական և տնտեսական համագործակցություններինոր հնարավորություների դուռ է բացում Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև՝միաժամանակ լուրջ սպառնալիք դառնալով Հայաստանի անկախության համար. 4) Իրանը, առանց հարևան երկրների հետ հատուկ խնդիրներ ունենալու,նրանց հետպահպանել է գործընկերային համարվող հարաբերությունները. 5) արցախահայությանը, լայն առումով՝ հայ ժողովրդին բաժին է հասնում նախկին ԼՂԻՄ-ի մարզի մի մասում անորոշ կարգավիճակով մի կազմավորում՝ դամոկլյան սրի պես նրա գլխին կախված մշտական սպառնալիքով՝ ի դեմս թուրքացման վտանգի ենթակա Շուշիի և Քարվաճառի շրջանի: Այսինքն՝ մեծ հաշվով չի ստանում գրեթե ոչինչ: Միայն հազարավոր զոհեր, խեղված մարդկային ճակատագրեր, ավերված բնակավայրեր, ինչպես ուղիղ հարյուր տարի առաջ՝ 1920 թ.:
Եվ այս պայմաններում մեզ չի կարող չանհանգստացնել այն հարցը, թե ինչպես էբացատրվում ՌԴ-ի հետ մեր դաշնակցային հարաբերությունների ռազմավարականլինելը: Նրանո՞վ, որ Ռուսաստանը կանխեց արցախահայության ցեղասպանությունը, բայց փոխարենը ավելի մեծացրեց հայ ժողովրդի քաղաքական կախվածությունը իրենից: Այսինքն՝ ՌԴ-ը ուզում է հասկացնել, որ հանուն ֆիզիկական ավտանգության պիտի հրաժարվենք նաև անկախ պետականություն ունենալու մեր իրավունքի՞ց:Դժվար է հավատալ, որ աշխարհի հզոր գերտերություններից մեկը՝ ՌԴ-ը, կաշկանդված լինելով ներքին ու արտաքին բազմաթիվ խնդիրներով (այդպիսիք, իհարկե, կան), չկարողացավ հարկ եղած օժանդակությունը ցույց տալ իր ռազմավարական դաշնակցին, որպեսզի նա չկանգներ այսպիսի ծանր պայմաններով կապիտուլյացիայի առջև: Այնպիսի օգնություն, ինչպիսին ցուցաբերեց Թուրքիան իր եղբայրական Ադրբեջանին: Իսկապես դժվար է դրան հավատալ: Այդ դեպքում, ինչպե՞ս նույն դժվարությունները նրան չխանգարեցին վճռականորեն գործել Ղրիմում: Ի դեպ, վերջին հանգամանքը պատերազմի օրերին նշում էին նաև մի շարք ռուս քաղաքական գործիչներ ու վերլուծաբաններ:
Վստահ ենք, որ այստեղ արծարծված թեման անհանգստացնում է շատերին, եթե նույնիսկ այդ մասին չեն բարձրաձայնում: ՌԴ-ի քաղաքական պատասխանա-տուները վստա՞հ են, որ նման գործելակերպով իրենցից չեն օտարի հայ ժողովրդին, թե՞ հիմա էլ, ինչպես անցած երկու հարյուր տարվա ընթացքում, համոզված են, որ հայ ժողովուրդը դատապարտված է լծված մնալու ռուսական կայսրության սայլին: