Պետք է հասկանանք, որ պատերազմը կարող է սկսվել ամեն պահի. Ալեն Ղևոնդյան
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
1or.am-ի հարցերին պատասխանում է քաղաքագետ Ալեն Ղևոնդյանը։
- Պարոն Ղևոնդյան, Տավուշյան դեպքերից հետո նկատելի է ռուսական կողմի ակտիվությունը և կոչերը խնդիրը բանակցային փուլ տեղափոխելու վերաբերյալ, ի՞նչ կասեք այս մասին։
-Կարծում եմ, դա շատ տրամաբանական է, որովհետև Ռուսաստանը տարածաշրջանում համարվում է հիմնական խաղացող, կամ խաղացողների մեջ առաջինն է, հետո պետք է չմոռանալ՝ Տավուշյան դեպքերը Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև էին, այսինքն սահմանային լարվածությունը Արցախի հետ ուղղակիորեն կապ չուներ, այն կապ ուներ անուղղակիորեն ընկալման կոնտեքստի մասով, հետևաբար երկու ինքնիշխան պետությունների միջև սահմանային նմանօրինակ լարվածությունը, զոհերը և ռազմական ակտիվ տեղային գործողությունները կարող են վերածվել միջպետական կոնֆլիկտի լիովին այլ իրավիճակի ներքո, այլ ֆորմատով։ Դա ուղղակիորեն կապված է Ռուսաստանի շահերի հետ, Ռուսաստանը երբեք չի ցանկանում ընտրել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև, որովհետև ընտրությունը ենթադրում է ինչ-որ վարք, որը, իհարկե, մեծ հաշվով շահեկան չէ Ռուսաստանի համար։ Ռուսաստանի համար երկու երկրներն էլ կարևոր են յուրովի՝ տարբեր կոնտեքստներում, հետևաբար նմանօրինակ սրացումների միջնորդական առաքելությունը ռուսների կողմից տրամաբանված էր և կանխատեսելի։ Մյուս կողմից Ռուսաստանի համար կարևոր է, որ երկու երկրների միջև հարաբերությունների թեժացմանը չնպաստեն երրորդ երկրներ, որովհետև անկայունության աճը այդ տարածաշրջանում կարող է տեղափոխվել նաև Հյուսիսային Կովկաս, իսկ այն երկիրը, որը որ այդ ուղղությամբ ակտիվ քայլեր էր ձեռնարկում Թուրքիան է։ Հետևաբար ռուսների կամար կարևոր է վերահսկելի դարձնել իրավիճակը և փորձել միջնորդական առաքելություններ ձեռնարկել լարվածության և հնարավոր հետագա ռիսկերի վերացման ուղղությամբ։
- Տավուշյան դեպքերի հետ կապված նոր սրացումներ կանխատեսում ե՞ք:
- Կանխատեսելը մի փոքր անշնորհակալ գործ է, պետք է հասկանալ, որ Ադրբեջանը տավուշյան պատերազմի ներքո բավական լուրջ կորուստներ է ունեցել։ Կորուստները վերաբերում են ինչպես դիրքային, այնպես էլ մարդկային կորուստներին և ամենակարևորը ռեպուտացիոն կորուստներն են, որ Ադրբեջանի գործող իշխանությունները ունեցան այդ հատվածում իրենց ոչ խելամիտ և արկածախնդիր վարքի արդյունքում սեփական քաղաքացիների մոտ։ Հիմա իրենց համար կարևոր է այդ հեղինակազրկման էֆեկտը թուլացնել կամ վերացնել և նրանք փորձելու են որոշակի ակտիվացումներ անել, բայց այստեղ մեկ ուրիշ խնդիր կա. այդ մասին ինչ որ մի փուլում, բնականաբար, տեղյակ են լինելու միջնորդ կողմերը և հատկապես Ռուսաստանը։ Այդ կոնտեքստում, կարծում եմ, որ Ադրբեջանը կունենա որոշակի քննադատողական վերաբերմունք Ռուսաստանի կողմից, որովհետև Ադրբեջանը փորձելու է ներքին խնդիրները լուծել սահմանային ինչ-որ PR ակցիաներով, իսկ դա, բնականաբար, Ռուսաստանի շահերին չի համապատասխանում, որովհետև Ռուսաստանին, թերևս այս փուլում, պետք է տարածաշրջանում հստակ կայունություն և կանխատեսելիություն։ Ադրբեջանը այս փուլում կգնա այդ քայլին, թե չի գնա դժվար է ասել, բայց այն, որ Ադրբեջան-Թուրքիա փոխհարաբերությունները արդեն Հարավային Կովկասի ներսում որոշակի որակական այլ հանգրվանների նախապատրաստական փուլում են, դա ես ենթադրում եմ։
- Տավուշյան դեպքերից հետո նաև ակտիվ կրակոցներ են լինում Արցախում ձեր կարծիքով մինչև տարեվերջ նոր պատերազմական գործողություննռր կլինեն Արցախում թե տավուշում ձախողումը Ադրբեջանին կստիպի որոշ ժամանակ զերծ մնալ նոր հարձակումներից։
- Արձանագրենք, որ 2005թ․-ից մինչ այսօր մենք ունեցել ենք 2 խոշոր ռազմական գործողություններ որոնք լիովին կարելի է ձևակերպել որպես պատերազմական գործողություններ, մեկը ընդգրկուն ճակատով 2016թ․ Արցախ-ադրբեջանական սահմանային գծի մասով, մյուսը Տավուշյան հատվածում՝ պատերազմական ժանրին բնորոշ զինտեխնիկայի կիրառմամբ։ Արձանագրենք, որ լարվածության և կրակոցների աճը ուղղակիորեն կապված է նաև Հայաստանի և միջնորդների դիրքորոշումների վրա որոշակի ազդեցություն գործելու գաղափարով, մյուս կողմից լարվածության մեջ պահել իրավիճակը բխում է Ադրբեջանի շահերից։ Պետք է հասկանանք, որ պատերազմը կարող է սկսվել ամեն պահի, այդ թվում նաև հենց այս պահին, իզուր չէ, որ Ադրբեջանը բավարար չափով ռազմական ներուժ է կուտակել Արցախ-ադրբեջանական շփման գծի տարբեր հատվածներում։ Իրենք ամենևին չեն թաքցնում այդ հանգամանքը և մենք պետք է առնվազն ուշադիր լինենք: Իրենք իրենց տեղային ելույթներում պարբերաբար խոսում են ռազմական ճանապարհով խնդիրը լուծելու մասին, ուստի մենք պետք է պատրաստ լինենք հանկարծակի և կտրուկ տրանսֆորմացիայի փոփոխությանը։ Մյուս կողմից տավուշյան նախադեպը որպես տեստ հնարավոր ռազմական գործիքակազմով ինչ-որ խնդիր լուծելու թեկուզ տեղային մակարդակով, ցույց է տալիս, որ Ադրբեջանը առնվազն այսօր կարողությունների գործարկման մասով ունի որոշակի խնդիրներ։ Բայց, այստեղ Ադրբեջանին ոգևորող մի օբեկտ կա, որը Թուրքիան է, և որը ջանք ու եռանդ չի խնայում հրապարակային դիվանագիտության, հավանաբար նաև ներքին աշխատանքային կարգով աջակցություն ցուցաբերելու Ադրբեջանին, իր նմանօրինակ նպատակադրումների իրականացման առումով, հետևաբար այս առումով պետք է շատ ուշադիր լինել, պետք է լինել շատ պատրաստված և հասկանալ, որ, հավանաբար, զուտ պաշտպանողական գործիքակազմը խնդիրը լիովին չի կարող լուծել և պետք է առաջնորդվել նախահարձակ ինքնապաշտպանության թեզով։
- Ի՞նչ կարծիք ունեք Նախիջևանում թուրքական ռազմաբազայի տեղակայման հնարավորության, և դրա շուրջ Ադրբեջանում ծավալվող քննարկումների վերաբերյալ։
- Պետք է արձանագրել, որ թուրք-նախիջևանական շփումները և Նախիջևանում ղեկավար կազմի հետ Թուրքիայի Հանրապետության համագործակցությունը տասնամյակների պատմություն ունի, այն բավականին խորն է։ Պետք է ասել, որ Թուրքիայի ազդեցությունը Նախիջևանում բավականին մեծ է, քան Բաքվում։ Դա ընդհանուր առմամբ նաև քաղաքական ազդեցության մասին է խոսում, որը կարող է ինչ-որ մի փուլում տրանսֆորմացնել այլ տիպի ազդեցությունների և ներգրավվածությունների։ Թուրքիան տևական ժամանակ Նախիջևանում տեղակայված Ադրբեջանի համազորային զորախմբի հետ զորավարժություններ է իրականացնում՝ տարբեր խնդիրներ և թիրախներ իրենց առջև դնելով։ Ինչ-որ մի փուլում ես չեմ բացառում, որ թուրքական ներգրավվածություն կարող է լինել Նախիջևանում ֆորմալ առումով արդեն զորախմբի տեսքով։ Բայց այստեղ, արդեն հարցադրումը դուրս է գալիս զուտ հայ-թուրքական հարաբերությունների շրջանակից, և տեղափոխվում է ռուս-թուրքական հարաբերությունների շրջանակ, դրանից բխելով տարբեր տիպի ռիսկերով և հետևանքներով, որովհետև կան միջազգային պայմանագրեր, դրանց գործարկման հետ կան տարբեր տիպի մոտեցումներ և ենթադրություններ և կան այդ պայմանագրերի քաղաքական բովանդակությունը վերանայելու ինչ-որ շրջանակների նպատակադրումներ։ Խոսքը Կարսի Մոսկվայի պայմանագրերի մասին է։ Այդ ամեն ինչը հստակորեն գիտակցում է ինչպես Թուրքիան, Ռուսաստանը և մնացած շահագրգիռ կողմերը, այդ թվում նաև Հայաստանը։ Պետք է հասկանալ, որ թուրքական ռազմաբազայի ինստիտուցիոնալ ռազմաբազայի տեղակայումը Նախիջևանում որակապես կարող է փոխել ռազմական հավասարակշռվածության նրբերանգները, ֆիքսենք մի բան, որ հայ-նախիջևանյան սահմանը պաշտպանում են հայ սահմանապահները, չնայած Ռուսաստանի հետ վերջին ռազմական համագործակցության փաստաթղթում կա այնպիսի կետ, որ Ռուսաստանը պարտավորվում է Հայաստանի Հանրապետության ողջ սահմանների ապահովման մեջ ներգրավվածություն ունենալ։ Այս պահի դրությամբ Հայաստանը ձեռնպահ է այդ կետը գործարկելուց, բայց եթե այդպիսի իրավիճակներ տեղի ունենան Նախիջևանի կամ Ադրբեջանի մասով, ապա չի բացառվում, որ այդ կետը կգործարկվի։ Այնպես որ պետք է սպասել և հասկանալ։
Սոնա Գիշյան
