Աշխարհաքաղաքական խափանման եզրին. Կարո՞ղ է Հայաստանը մերձենալ Եվրամիությանը առանց Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները խզելու
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԵվրոպական ինտեգրման Հայաստանի ձգտումները բախվում են առաջին լուրջ տնտեսական և քաղաքական մարտահրավերներին։ ԵԱՏՄ նրա գործընկերները արդեն քննարկում են միավորման պայմանագրի կիրառումը Հայաստանի նկատմամբ կասեցնելու հարցը։ Սակայն Երևանի աշխարհաքաղաքական ընտրության շուրջ վեճի հետևում թաքնված է ավելի հիմնարար հարց. կարո՞ղ է երկիրը հաղթահարել իր երկարատև կախվածությունը ռուսական շուկայից, էներգետիկ ռեսուրսներից և ենթակառուցվածքներից, գրում է ipg-journal.io–ն։
Որպես Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) անդամ, որտեղ Ռուսաստանը կարևոր դեր է խաղում, Հայաստանի իշխանությունները իրենց արտաքին քաղաքականության մեջ ներկայացնում են ավելի ուժեղ եվրոպական վեկտոր, որպես հիմնականում որպես իրենց աշխարհաքաղաքական տարածքը ընդլայնելու և մեկ միասնական ուժային կենտրոնից կախվածությունը հաղթահարելու փորձ։ Այս տրամաբանությունը ակնհայտ է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի բազմաթիվ հայտարարություններում։ Նրա խոսքով Հայաստանը կարող է պաշտոնական դիմում ներկայացնել ԵՄ-ին անդամակցելու համար արդեն 2027 կամ 2028 թվականներին։ Այնուամենայնիվ, դիմում ներկայացնելը չի երաշխավորում անդամակցությունը Եվրամիությանը, իսկ Ռուսաստանից հեռանալու տնտեսական ծախսերը կարող են ծանր լինել։ Եվ Երևանը գիտակցում է դա։ Դիվերսիֆիկացման քաղաքականությունը հատկապես ակտիվացել է 2022-2023 թվականների հայ-ռուսական հարաբերությունների ճգնաժամից հետո։ Երևանը սառեցրել էր իր մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին և սկսել փնտրել նոր ռազմական գործընկերներ։ 2024 թվականի մարտի դրությամբ Ռուսաստանի ռազմական գնումների բաժինը նախկին 96 տոկոսից արդեն նվազել էր մինչև 10 տոկոսից էլ պակաս, իսկ Հնդկաստանն ու Ֆրանսիան հանդես էին եկել որպես հիմնական այլընտրանքային մատակարարներ։
Հիմա հերթը տնտեսությանն է, որտեղ Հայաստանի կախվածությունը Ռուսաստանից զգալիորեն ավելի դժվար կլինի հաղթահարել։ Մասնավորապես, ԵԱՏՄ Հայաստանի գործընկերները՝ Ռուսաստանը, Բելառուսը, Ղազախստանը և Ղրղզստանը, այս տարվա հոկտեմբերին զեկույց են պատրաստել Հայաստանի նկատմամբ ԵԱՏՄ պայմանագրի հնարավոր կասեցման վերաբերյալ ուրվագծելով ԵՄ-ի հետ նրա մերձեցման հնարավոր հետևանքները։ Չորս երկրների զեկույցը կանխատեսում է Հայաստանի ՀՆԱ-ի 15.6 տոկոս անկում, ԵԱՏՄ-ի հետ առևտրի 55.6 տոկոս անկում և գնաճի արագացում գրեթե 15 տոկոսային կետով։ Երևանը վիճարկում է այս գնահատականները։ Էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը հայտարարել է, որ միությունից դուրս գալը կարող է դանդաղեցնել տնտեսական աճը ընդամենը 0.65 տոկոսային կետով, չնայած ընդունել է լրացուցիչ ռիսկերի առկայությունը։
Այնուամենայնիվ, այս գնահատականների ուղղակի համեմատությունը մեթոդաբանորեն թերի են։ ԵԱՏՄ չորս երկրների կանխատեսումը վերաբերում է ՀՆԱ մակարդակի հնարավոր նվազմանը սահմանափակող միջոցառումների համապարփակ շարքի իրականացման պատճառով, իսկ հայ նախարարը գնահատում է միությունից դուրս գալու ուղղակի ազդեցությունը տնտեսական աճի տեմպերի վրա առանց հաշվի առնելու լրացուցիչ գործոնները։
ԵԱՏՄ զեկույցը ներկայացնում է Հայաստանի ԵՄ-ի հետ հետագա մերձեցման հնարավոր արժեքը միաժամանակ ընդգծելով նրա եվրասիական գործընկերների քաղաքական մտադրությունները։
Առանց բավարար թափանցիկ և համեմատելի հաշվարկների անհնար է օբյեկտիվորեն գնահատել հնարավոր կորուստների մասշտաբները։ Այս պայմաններում զեկույցը ձեռք է բերում ոչ միայն տնտեսական, այլ նաև քաղաքական նշանակություն։ Փաստաթղթում ուրվագծվում է Հայաստանի ԵՄ-ի հետ հետագա մերձեցման հնարավոր գինը միաժամանակ ընդգծելով եվրասիական գործընկերների քաղաքական մտադրությունները։
Իսկ ռիսկերը բավականին իրական են։ Ռուսաստանը մնում է հայկական արտահանման ամենամեծ շուկան՝ կազմելով 2026 թվականի հունվար-սեպտեմբեր ամիսներին առաքումների 35.73 տոկոսը։ Գյուղատնտեսական ոլորտն է հատկապես զգայուն, քանի որ ռուսական շուկան մնում է նրա արտադրանքի զգալի մասի հիմնական նպատակակետը։
Ռուսաստանի կողմից արդեն իսկ կիրառված սահմանափակումների ֆոնին, որոնք ազդել են նաև գյուղատնտեսական արտադրանքի վրա, Երևանը փորձում է դիվերսիֆիկացնել իր արտահանման շուկաները։ Որոշակի արդյունքներ արդեն տեսանելի են. 2026 թվականի առաջին ինը ամիսներին Ռուսաստան արտահանումը նվազել է 11.3 տոկոսով, մինչդեռ ԵՄ արտահանումն աճել է 51.2 տոկոսով։
Ավելին, եվրոպական այլընտրանքը սկսում է ստանալ շատ կոնկրետ տնտեսական տեսք։ Հոկտեմբերի 10-ին Եվրամիությունը երկու տարվա ժամանակավոր առևտրային արտոնյալ ռեժիմ է մտցրել հայկական ապրանքների համար, որը նախատեսում է ներմուծման մաքսատուրքերի վերացում ապրանքների լայն տեսականու համար, որը ընդգրկում է Հայաստանի ԵՄ արտահանման մոտ 80 տոկոսը։ Բրյուսելը բացահայտորեն կապել է այս որոշումը Ռուսաստանի առևտրային սահմանափակումների հետ։
Այնուամենայնիվ, վաղաժամ է խոսել ռուսական շուկայի լիարժեք փոխարինման մասին։ Մաքսային խթանները չեն վերացնում լոգիստիկայի ծախսերը, արտադրանքի որակի և անվտանգության պահանջները կամ կայուն բաշխման ուղիներ կառուցելու անհրաժեշտությունը։ Արտահանման վերաուղղորդումը կպահանջի ժամանակ և ներդրումներ, հատկապես հաշվի առնելով Հայաստանի աշխարհագրական հեռավորությունը և սահմանափակ տրանսպորտային ուղիները։
Դիվերսիֆիկացման հնարավորությունները չեն սահմանափակվում արտահանման շուկաներով. ռազմավարական ենթակառուցվածքներից կախվածությունը հաղթահարելը շատ ավելի դժվար է։
Եվ Էներգետիկ ոլորտն է մնում հատկապես խոցելի։ 2025 թվականին Հայաստանը ներմուծել է 2.7 միլիարդ խորանարդ մետր բնական գազ, որից 2.23 միլիարդը, կամ ավելի քան 82 տոկոսը, ստացվել է Ռուսաստանից։ ԵԱՏՄ զեկույցը ուսումնասիրել է այն սցենարը, որի դեպքում ռուսական գազի գնահատված գինը ներկայիս 177.5 դոլարից բարձրանում է մինչև 300 դոլար հազար խորանարդ մետրի համար։ Նման գնի բարձրացումը կարող է ազդել գործնականում ամբողջ տնտեսության վրա։ Իրանը մնում է գազի հնարավոր այլընտրանք, սակայն նրա վրա որպես ռուսական մատակարարումների լիարժեք փոխարինող հույսը դնելը դժվար է։ Իրանի մատակարարումները մեծացնելու կարողությունը սահմանափակվում է իր սեփական գազային հաշվեկշռով. գագաթնակետային պահանջարկի ժամանակահատվածներում ներքին սպառումը գերազանցում է մատակարարմանը, և հյուսիսային շրջաններն ավելի խոցելի են հարավի հիմնական արտադրական կենտրոններից հեռավորության և տրանսպորտային ենթակառուցվածքների սահմանափակումների պատճառով։ Իրանից եկող գազատարի հայկական հատվածը և դրա ներքին գազային ցանցերը պատկանում են «Գազպրոմ Արմենիային», որը, համաձայն 2013 թվականի պայմանագրի 5-րդ հոդվածի, ունի Ռուսաստանից գազ ներմուծելու բացառիկ իրավունք։ Այս դրույթը չի պարտավորեցնում Հայաստանին գազ գնել բացառապես Ռուսաստանից և չի արգելում նրան փնտրել այլ մատակարարներ։ Սակայն այլընտրանքային մատակարարումները կախված են ռուսական ընկերության ենթակառուցվածքներին հասանելիությունից։ Հետևաբար, մատակարար երկրի փոփոխությունն ինքնին չի վերացնում կախվածությունը «Գազպրոմից», որը վերահսկում է գազի փոխադրումն ու բաշխումը։
Մեկ այլ տարբերակ է ներմուծվող վառելիքի պահանջարկի նվազեցումը արևային էներգիայի զարգացման միջոցով։ Սակայն դա լիովին չի վերացնի գազից կախվածությունը։
Երկարաժամկետ հեռանկարում հատկապես կարևոր է նոր ատոմակայանի կառուցումը գործողին փոխարինելու համար։ Կարևոր է նշել, որ Ռուսաստանի «Ռոսատոմը» վաղուց է առաջարկել կառուցել խոշոր էներգաբլոկ։ Այս մոտեցումների մերձեցումը, հայ-ռուսական բանակցությունների ինտենսիվացման ֆոնին, կարող է վկայել Երևանի և Մոսկվայի միջև փոխզիջման որոնման մասին։ Ի վերջո, Ռուսաստանի համար նոր ատոմակայանի կառուցմանը մասնակցելը կնշանակի ոչ միայն լայնածավալ պայմանագիր, այլ նաև հնարավորություն ամրապնդելու իր ներկայությունը Հայաստանի էներգետիկ ոլորտում առաջիկա տասնամյակների ընթացքում պահպանելով ազդեցության որոշակի տնտեսական և ենթակառուցվածքային լծակներ։ Այնուամենայնիվ, արևմտյան ուղղությունը նույնպես բաց է մնում։ Մասնավորապես, 2026 թվականի մայիսին ստորագրված Հայաստան-ԱՄՆ ռազմավարական գործընկերության խարտիան նախատեսում է համագործակցության հնարավորություն փոքր մոդուլային ռեակտորների և ամերիկյան միջուկային տեխնոլոգիաների ոլորտում։
Ենթակառուցվածքային կախվածության մեկ այլ օրինակ է երկաթուղին, որը 2008 թվականից ի վեր գտնվում են Ռուսական երկաթուղիների (ՌԵ) կառավարման ներքո 30 տարի ժամկետով՝ 10 տարի երկարաձգման հնարավորությամբ: Նախկինում Երևանը առաջարկել էր ռուսական կոնցեսիան փոխանցել երկու կողմերի համար բարեկամ երրորդ երկրի վախենալով, որ ՌԵ-ի դեմ Արևմուտքի պատժամիջոցները կնվազեցնեն հայկական երթուղիների գրավչությունը օտարերկրյա փոխադրողների և ներդրողների համար: Դա հատկապես կարևոր է «Թրամփի միջազգային խաղաղության և բարգավաճման երթուղի» (TRIPP) նախագծի լույսի ներքո, որը նախատեսված է Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև տրանսպորտային կապեր ապահովելու Հայաստանի միջոցով և հնարավոր է դառնալու Կենտրոնական Ասիայի և Եվրոպայի միջև ավելի լայն տարածաշրջանային ցանցի մաս:
Այսպիսով, Հայաստանի մերձեցումը Եվրամիության հետ դառնում է ոչ այնքան եվրոպական ուղու նկատմամբ նրա հավատարմության, որքան պետության իրական տնտեսական այլընտրանքներ ստեղծելու կարողության փորձություն: Ռուսաստանից բարձր կախվածությունը ռազմավարական նշանակություն ունեցող ոլորտներում դառնում է քաղաքական խոցելիության աղբյուր, հատկապես երկկողմ հարաբերությունների լուրջ ճգնաժամերի ժամանակահատվածներում: Այս կառուցվածքային կախվածությունները մնում են Հայաստանի Աքիլեսյան գարշապարը սահմանափակելով նրա արտաքին քաղաքականության մանևրների ազատությունը: Իրավիճակը բարդանում է ակնհայտ ասիմետրիայով. Հայաստանի ԵՄ-ին լիիրավ անդամակցության հեռանկարները մնում են անորոշ, մինչդեռ Ռուսաստանի տնտեսական ազդեցության լծակները բավականին կոնկրետ են և կարող են ակտիվացվել հռնց հիմա։ Երևանը փաստացիորեն վարում է աշխարհաքաղաքական խափանման եզրին գտնվող քաղաքականություն փորձելով ընդլայնել իր հնարավորությունները առանց այնպիսի ճգնաժամ հրահրելու, որի տնտեսական գինը երկիրը դեռևս պատրաստ չէ վճարել։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
www.1or.am